20 Kasım 2026

Osman Şenkul - Yüksek faizden kurtulmanın yolu kamuda tasarruf ve üretimden geçiyor

osman-senkul-yuksek-faizden-kurtulmanin-yolu-kamuda-tasarruf-ve-uretimden-geciyor

Yüksek faizden kurtulmanın yolu kamuda tasarruf ve üretimden geçiyor

Osman Şenkul

Milton Friedman, tüketim analizi, para tarihi ve teorisi ile istikrar politikalarının karmaşıklığı üzerine yaptığı araştırmalar nedeniyle 1976'da Nobel Ekonomi Ödülü'nü alan Amerikalı bir ekonomist ve istatistikçidir. Liberal ekonominin savunuculuğunu yaptığı dönemlerde politikacılardan da ağır eleştiriler alan Friedman’ın,  Demokrat Parti Kongre Üyesi Charles Albert Vanik ile 1964 yılında ABD Kongresi’ndeki, ABD Merkez Bankası'nın (Fed) 50. Yılı nedeniyle düzenlenen oturumda tartışması çok ünlüdür.

ABD Merkez Bankası’nın Para Politikası üzerine; “Bir Tarih” (The Monetary Policy of the Federal Reserve: A History), adlı kitabın yazarı Robert L. Hetzel, Friedman’ın, ABD Kongresi’nde 26 yıl Demokrat Parti’den Kongre üyeliği görevini sürdüren Charles Albert Vanik ile tefecilik kısıtlamalarına ilişkin ünlü tartışmasını yazdı:

 

Vanik: Faiz oranlarını yalnızca ulusal tefecilik yasalarıyla istikrarlı duruma getirmenin başka bir yolu var mı?

 

Friedman: İnanıyorum ki, bu bir fiyat kontrolüdür.

 

Vanik: Bu fiyat kontrolü değildir; etik köklere sahiptir ve bu özelliğiyle de manevî mirasımıza uygun düşer.

 

Friedman: Hayır, Jeremy Bentham’ın boş yere yazmadığını umuyorum.

 

Vanik: Faiz oranları ile insan etiği arasında bir bağlantı yok mu?

 

Friedman: Faiz oranlarının serbest olduğu bir piyasa ile insan etiği arasında bir bağlantı olabilir. Bu yaklaşımı destekleyecek, böyle bir kısıtlamanın, bu konudaki bağlantıyı azaltacağına ilişkin, oldukça kanıt olduğuna inanıyorum. Bir ülkede bir tefecilik yasası uyguladığınızda, gerçekleşen şey, ödünç paraya en çok ihtiyaç duyan borçlanıcıları bu ödünçleri çok daha yüksek faiz oranlarıyla almaya yönlendirmektir. Oysa, bu durumdaki borçlanıcılar, araştırma yaparak daha az faiz ödeyebilirler.

 

Vanik: Bir tefecilik yasası paranın maliyetini istikrara kavuşturma etkisinde değil mi?

 

Friedman: Hayır, onun tek etkisi ödünçlere erişimi engellemektir. Fiyat kontrolünü genel olarak dikkate alınız. Fiyat kontrolünün etkisi, şayet fiyatı çok düşük belirlerseniz, bir kıtlık yaratmaktır. Eğer ödünç verilebilir kaynakların bir kıtlığını yaratmak istiyorsanız, faiz oranlarına piyasa fiyat düzeyinin altında kalan bir tavan koyarsınız; bu durumda da, kesinlikle bu kıtlığı yaratmış olursunuz.

 

Vanik: Bütün iş ekonomi ile ilgilidir; ekonominin yolunda gideceği ve büyüyeceği ile ilgilidir. Yüksek faiz oranlarının ekonomiye getireceği engelleme olmaksızın.

 

Friedman: Yüksek faiz oranlarının bir engel olduğuna ilişkin kanıtı bize söyleyip söylemeyeceğinizi merak ediyorum.

 

Vanik: Pekâlâ, ben soruları yanıtlamak için burada değilim. Şimdi, para arzının fazlalığını ya da en azından yeterliliğini savunuyorsunuz; ama bu para arzının makul bir bedelle erişilebilir olacağına ilişkin bize hiçbir teminat vermiyorsunuz. Para başka her şeyden farklıdır; bu buğday değil, ekmek değil…

 

Friedman: Serbest piyasada, fiyatlar yükselir çünkü talepte bir artış vardır. Şayet insanlar daha çok buğday ya da daha çok et almak isterse ve bu fiyatı yükseltirse, şu hâlde böyle bir fiyat yüksekliği iyi bir şeydir; çünkü, üretimi talebi karşılamak amacıyla teşvik eder ve aynı şey ödünç piyasasında da doğrudur. Yapmak istediğim ikinci yorum, tartışmamızdaki zorluklardan birinin “para” kelimesinin iki hayli farklı anlamdaki kullanımı olmasıdır. Bir anlamda, ‘para’yı cebimizde dolaştırdığımız yeşil kâğıt veya bankalardaki mevduat anlamına gelmek üzere kullanırız. Başka bir anlamda, ‘para’yı, para piyasasına işaret ettiğimizdeki gibi, ‘kredi’ anlamına gelmek üzere kullanırız. Şimdi, ‘para’ ve ‘kredi’ aynı şeyler değildir. Para politikası, paranın miktarı ile ilgileniyor olmalıdır, kredi piyasasıyla değil. ‘Para’ ve ‘kredi’ arasındaki bu karışıklık uzun bir geçmişe sahiptir ve parasal yönetimdeki önemli bir güçlük kaynağı olmaktadır.

 

Bu tartışmanın ayrıntılarında görüleceği gibi, Vanik, Friedman'ın para arzının istikrarlı büyümesini savunurken borçlanmanın "makul bir bedelle" (düşük faizle) erişilebilir olacağına dair hiçbir garanti vermemesini eleştiriyor. Vanik'e göre para buğday ya da ekmek gibi sıradan bir mal değildir ve kamusal niteliği nedeniyle fiyatı (faiz) piyasanın insafına bırakılmamalıdır.

Serbest piyasacı Friedman ise faizin de tıpkı buğday veya et fiyatları gibi bir serbest piyasa fiyatı (kredinin fiyatı) olduğunu savunuyor. Talepteki artış nedeniyle yükselen fiyatların arzı teşvik edip kaynakları verimli dağıttığını belirterek, faizlerin devlet eliyle baskılanmasının piyasayı bozacağını öne sürüyor

Vanik, bu tartışma sırasında, Friedman’ın, "Yüksek faiz oranlarının bir engel olduğuna dair kanıtı bize söyleyip söylemeyeceğinizi merak ediyorum?" sorusuna yanıtını, Fed’in sıkı para politikalarının dar gelirli kesimler ve yerel sanayi üzerindeki yıkıcı etkilerine odakladı.

Vanik ve dönemin pek çok Kongre üyesine göre yüksek faiz oranları enflasyonu dizginlemek yerine üretim ve borçlanma maliyetlerini artırarak fiyatların daha da yükselmesine yol açtığını vurguladılar ve sıkı para politikalarının lüks tüketimden çok temel ihtiyaçları ve üretimi kıstığını, bunun da ekonomiyi daraltarak işsizliği tetiklediğini savundular.

Burada daha çok öne çıkan da, yüksek faiz dönemlerinde büyük şirketlerin kendi öz kaynaklarını veya tahvil piyasalarını kullanarak finansman bulabilmesine karşılık, Vanik'in temsil ettiği Cleveland gibi sanayi bölgelerindeki küçük ve orta ölçekli işletmelerin yüksek banka kredisi faizleri altında ezildiğini vurgulaması oldu. Ayrıca, artan mortgage (konut kredisi) faizlerinin inşaat sektörünü felç ettiğini, bunun da hem yan sanayiyi hem de istihdamı doğrudan vurduğunu dile getirdi.

Vanik’i, Friedman ile tartışmasında öne çıkaran tezlerinden birisi de, yüksek faiz politikalarının tasarruf sahibi varlıklı kesimlere ve finans kuruluşlarına servet transferi sağladığını; buna karşılık ev, araba veya temel ihtiyaçları için borçlanmak zorunda olan işçi sınıfı ailelerinin alım gücünü erittiğini savunması oldu. Vanik ayrıca, Hazine borçlanma faizlerinin yükselmesinin federal bütçedeki faiz ödemelerini şişirdiğini, bu durumun da sosyal yardım, eğitim ve altyapı yatırımlarına ayrılacak kaynakları daralttığını vurguladı.

Kısacası, Hetzel kitabında, Vanik’in serbest piyasacı olarak bilinen Friedman’ın savunduğu, “yüksek faiz politikalarının, tasarruf sahiplerine risksiz ve yüksek getiri sağlarken borçlu kesimin, çalışanların ve küçük işletmelerin finansman maliyetlerini artırarak servetin alttan üste doğru el değiştirmesine neden olduğunu” ayrıntılarıyla ortaya koyduğunu anlatıyor.

Buna göre, ekonomi literatüründe sıkı para politikası olarak adlandırılan yüksek faiz dönemi, enflasyonu düşürme amacı taşırken, yan etki olarak gelir adaletsizliğini ve yoksulluğu birçok temel mekanizma ile derinleştiriyor.

Söz konusu mekanizmalar arasında, rant gelirlerinin hızlı artışı öne çıkıyor. Yüksek mevduat ve tahvil faizleri, elinde nakit veya finansal varlık bulunduran yüksek gelir grubunun hiçbir üretim riski almadan servetini büyütmesini sağlıyor. Ayrıca, geliri giderlerine yetmediği için kredi kartı veya ihtiyaç kredisi kullanan düşük ve orta gelirli haneler, artan faiz oranları nedeniyle gelirlerinin büyük bir kısmını faiz ödemelerine ayırmak zorunda kalıyor.

Kredi maliyetlerinin yükselmesi, şirketlerin yeni yatırım yapmasını ve kapasite artırmasını engeller ve böylesi gelişmelerde firmalar risksiz faiz getirisini üretime tercih edebilir; dolayısıyla, ekonomik aktivitenin yavaşlamasıyla birlikte şirketler maliyet kısmak için işçi çıkarmaya yönelir. Artan işsizlik, çalışanların pazarlık gücünü zayıflatır ve reel ücretlerin düşmesine yol açar.

Yüksek faizler, devletin iç ve dış borçlanma maliyetleri yükseldiğinde, kamu bütçesinden faiz ödemelerine ayrılan pay artar. Hatta, bütçe disiplini sağlamak amacıyla eğitim, sağlık, sosyal yardımlar ve altyapı gibi doğrudan dar gelirliyi destekleyen kamu hizmetlerinden kesinti yapılır; bu açık genellikle dolaylı vergilerle (KDV, ÖTV) kapatılır ve vergi yükü yine geniş halk kesimlerinin sırtına biner.

Dolayısıyla, ayakta kalacak güçteki büyük şirketler ve şirket grupları, özkaynakları veya yurt dışı ucuz finansman imkânlarıyla yüksek faiz dönemini atlatabilirken, işletme sermayesi için banka kredisine muhtaç olan KOBİ'ler ve çiftçiler borçlarını çeviremez hale gelir ve piyasadan silinir.

Buradan, uzun süredir yüksek faiz politikalarının etkisindeki Türkiye’ye baktığımızda, bu tartışmanın yansıttığı sonuçların ne denli örtüştüğünü de görebiliriz. DİSK Araştırma Merkezi’nin (DİSK-AR), Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) 2026 yılı üçüncü çeyrek Hanehalkı İşgücü Araştırması verilerinden hareketle hazırladığı İşsizlik ve İstihdamın Görünümü raporuna göre, 2026’nın üçüncü çeyreğine ilişkin işsizlik ve istihdam raporuna göre, geniş tanımlı işsiz sayısı 12 milyon 577 bine ulaşırken, çalışma çağındaki 67,1 milyon kişinin yalnızca 23,2 milyonu kayıtlı ve tam zamanlı istihdamda yer aldı.

Raporda ayrıca, resmi işsizlik verileri ile geniş tanımlı işsizlik arasındaki farkın büyüdüğüne, kayıtlı ve tam zamanlı istihdamın çalışma çağındaki nüfusun önemli ölçüde gerisinde kaldığına dikkat çekildi: TÜİK'in üçüncü çeyrek için açıkladığı dar tanımlı işsiz sayısı 2 milyon 870 bin olurken, DİSK-AR'ın hesapladığı geniş tanımlı işsiz sayısı 12 milyon 577 bine ulaştı. Böylece iki işsizlik ölçütü arasındaki fark 9 milyon 707 bine çıktı. Dar tanımlı işsizlik oranı yüzde 8,1 olarak açıklanırken, geniş tanımlı işsizlik oranı yüzde 30,9'a yükseldi. İki oran arasındaki fark 22,8 puan oldu.

DİSK-AR raporunda öne çıkan başlıklardan biri de istihdamın niteliği oldu. Merkez, istihdamın ne kadarının sigortalı ve tam zamanlı gerçekleştiğini ortaya koymak amacıyla geliştirdiği Kayıtlı ve Tam Zamanlı İstihdam (KATİ) ölçütüne göre, çalışma çağındaki nüfusun yalnızca yüzde 34,6'sının bu kapsamda istihdam edildiğini hesapladı.

2026'nın üçüncü çeyreğinde 15 yaş ve üzerindeki çalışma çağındaki nüfus 67 milyon 103 bin kişi olarak hesaplanırken, kayıtlı ve tam zamanlı çalışanların sayısı 23 milyon 218 binde kaldı. TÜİK'in resmi istihdam oranı yüzde 49,2 olarak açıklanırken, DİSK-AR'ın KATİ oranı yüzde 34,6 oldu. Aradaki fark 14,6 puana ulaştı.

DİSK-AR'ın raporunda, aynı dönemin üçüncü çeyrekleri karşılaştırılarak eksik istihdam oranındaki yükseliş de ortaya konuldu. Buna göre oran 2021'de yüzde 20,2, 2022'de yüzde 21,6, 2023'te yüzde 32,6, 2024'te yüzde 42,4 ve 2025'te yüzde 45,9 olarak gerçekleşti. 2026'nın üçüncü çeyreğinde ise yüzde 47,4'e yükseldi. DİSK-AR, yüksek enflasyon ve reel ücretlerdeki erimenin kısa süreli çalışmadan elde edilen geliri geçim için yetersiz hale getirdiğini, bu nedenle daha fazla çalışmak isteyenlerin sayısının arttığını değerlendirdi.

Türkiye’de resmi kurumların göreli gelir ölçümleri ve sendikaların geçim maliyeti hesaplamaları olmak üzere; güncel veriler, yoksulluk ve sosyal dışlanma riski altındaki nüfusun 25 milyon kişiyi aştığını ve dört kişilik bir ailenin yoksulluk sınırının 123 bin TL'nin üzerine çıktığını gösteriyor.

TÜRK-İŞ Ekim 2026 Açlık ve Yoksulluk Sınırı Araştırması'na göre Ankara'da yaşayan dört kişilik bir ailenin sağlıklı beslenmesi için gereken açlık sınırı 38.024 TL, diğer zorunlu harcamalarla birlikte toplam yoksulluk sınırı 123.856 TL oldu. Büro Emekçileri Sendikası Araştırma Merkezi (BES-AR) tarafından açıklanan Kasım 2026 Açlık ve Yoksulluk Sınırı Raporu'nda ise dört kişilik bir memur ailesi için açlık sınırı 50.754 TL, yoksulluk sınırı 126.134 TL düzeyine ulaşmıştır.

TÜİK 2025 Yoksulluk ve Yaşam Koşulları İstatistikleri'ne göre, eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert medyan gelirinin yüzde 50'si dikkate alınarak hesaplanan yoksulluk oranı yüzde 13,0 olarak gerçekleşti. Sınır medyan gelirin yüzde 60'ı olarak alındığında, bu oran yüzde 20,6'ya çıkıyor. Ayrıca, dört yıllık panel verilerle hesaplanan sürekli yoksulluk oranı yüzde 13,6 düzeyinde bulunuyor. Eurostat verilerine göre ise, Türkiye'de yoksulluk veya sosyal dışlanma riski altındaki nüfus oranı yüzde 29,8 ile (yaklaşık 25 milyon 32 bin kişi) Avrupa ülkeleri arasında en yüksek seviyede yer almaktadır. Çocuklarda yoksulluk veya sosyal dışlanma riski oranı ise yüzde 36,8 ile genel ortalamanın üzerindedir.

TÜİK Yaşam Koşulları verilerine göre de, nüfusun yüzde 35,1'i ekonomik nedenlerle iki günde bir et, tavuk ya da balık içeren yemek masrafını karşılayamıyor. Bireylerin yüzde 19,6'sı evlerinin ısınma ihtiyacını karşılayamazken, yüzde 28,8'i sızdıran çatı veya nemli duvarlar gibi konut sorunları yaşıyor. Konut kredisi dışındaki taksit veya borç ödemesi bulunanların oranı yüzde 56,4 olarak ölçüldü. Nüfusun yüzde 25,1'i beklenmedik harcamaları karşılayamıyor, yüzde 50,5'i ise evden uzakta bir haftalık tatil masrafını karşılayamıyor.

Türkiye'de milyonlarca kişinin yoksullaşmasına ve geçim sorunlarının devasa boyutlara ulaşmasına neden olan “yüksek faiz ortamından” kalıcı olarak çıkabilmesi için yapısal reformların hayata geçirilmesinin de “temel koşul” olduğu açıktır. Merkez Bankası politika faizini güncel olarak yüzde 36 düzeyine çekmiş olsa da, enflasyon beklentilerini aşağıya çekecek politika adımlarının atılamaması “ülke risk primi”ne bağlı olduğu açıktır.

Enflasyon hedeflerinin “yukarı yönlü” olarak sıkça değiştirilmesinin de etkisiyle, temel hedef olarak ortaya koyulan “tek haneli enflasyon” inandırıcı olmaktan çıkmasının yanı sıra, kur baskısını ve yeniden fiyat artışlarını tetikliyor. Bu nedenle, Merkez Bankası'nın sıkı para politikası duruşu, aynı zamanda “kamuda tasarruf ve mali disiplinle” desteklenmelidir.

Ayrıca, ekonomi yönetiminde ve merkez bankası bağımsızlığında öngörülebilirliğin korunması, hem yerli hem de yabancı yatırımcıların Türk Lirası varlıklara olan güvenini artırarak borçlanma maliyetlerini aşağı çekecektir. Ayrıca, sermaye maliyetini artıran risk algısının kırılması için hukuk devleti standartlarının, denetim mekanizmalarının ve açıklanan ekonomik verilere duyulan güvenin güçlendirilmesi gerekir.

Cari açığı kalıcı olarak azaltacak teknoloji odaklı üretim ve ihracat politikaları, döviz kuru üzerindeki baskıyı hafifleterek faiz indirimi için alan açacaktır. Enflasyonu yukarı çeken temel kalemler olan gıda ve enerji maliyetlerini düşürecek tarım ve yenilenebilir enerji yatırımları, manşet enflasyonun gerilemesine doğrudan katkı yapacaktır.

Elbette, dolaylı vergilerin ağırlığının azaltılıp, kayıt dışı ekonominin sisteme dahil edilmesi, kamu finansmanını güçlendirerek, Hazine’nin borçlanma ihtiyacını ve piyasadaki faiz baskısını azaltacak ve böylece üretimin ve refahın önündeki engelleri ortadan kaldıracaktır.

 

T-Soft E-Ticaret Sistemleriyle Hazırlanmıştır.