Yapay zekâ günümüzün Neandertalleri mi?

Osman Şenkul

Tarih biliminin bize gösterdiği gibi, Neandertaller, Homo Sapiens kökenli modern insanın en yakın akrabalarıydı ve iki insan türü, yaklaşık 40.000 yıl önce, aynı habitatların çoğunda yaşamış ve birçok kez melezleşmişti. Bilim insanlarına göre bu nedenle, bazı Neandertal DNA’ları bugün Avrasyalıların çoğunda hâlâ varlığını sürdürüyor. Ancak, bu yakınlığa rağmen Neandertallerin (Homo Neanderthalensis) ve Homo Sapiens’in soyları 400.000 ila 800.000 yıl önce farklılaşmıştı ve iki tür birçok açıdan farklıydı.

Londra’daki Doğa Tarihi Müzesi’nde insan evrimi alanında araştırma lideri olan Chris Stringer’a göre, Neandertallerin beyinleri Homo Sapiens ile aynı büyüklükte olsa da kafatası şekilleri bizimkinden farklıydı; ancak, atalarımız gibi iki ayak üzerinde dik yürüyebilen Neandertaller'in iskeletleri bizimkine oldukça benziyordu:

"Ortalama olarak boyları 150 ila 170 cm civarındaydı. Bu, İkinci Dünya Savaşı sonrası Avrupalılarından yaklaşık 12 ila 14 cm daha kısa, ancak 20.000, hatta 100 yıl önceki Avrupalılarla aynı veya biraz daha uzun demektir."

Tüm ilk insanlar gibi Neandertaller için de hayat oldukça zordu ve bu da görünüşlerinin şekillenmesine yardımcı oldu. Stringer, “Karada yaşıyorlardı, çok fazla hareket etmek zorundaydılar ve çok fazla kas gücü kullanıyorlardı. Güç ve dayanıklılık için inşa edilen iskeletleri, fiziksel olarak zorlu yaşam tarzlarına dayanmalarına yardımcı oldu,” diyor.

Homo Sapiens de, bu zorluklarla karşı karşıya kaldı; ancak daha hafif iskeletlere sahiplerdi. Bunun nedeni muhtemelen kısmen alet yapmaları ve uzun mesafeli ticaret gibi fiziksel yaşamlarını biraz kolaylaştıran kültürel adaptasyonlara sahip olmalarıydı. Stringer, “Açıkçası, teknolojiniz ne kadar karmaşıksa, günlük aktivitelerinizde iskelete uygulanan yükü de o kadar hafifletebilir,” diyor:

“Neandertaller'in hem et hem de sert tohumlar ve sert kabuklu yemişler gibi bitki bazlı yiyecekler yediklerine inanılıyor. Bununla birlikte, daha soğuk iklimlerde yaşayanlar muhtemelen daha sıcak bölgelerde yaşayanlara göre daha et ağırlıklı bir diyete bağlıydı.”

Bailey, Neandertallerin büyük ve orta boy av hayvanlarını avladıklarının bilindiğini, fakat uzun menzilli silahları kullanmadıklarını söylüyor:

“Bunun yerine, büyük olasılıkla pusu avcılığı adı verilen bir teknik kullanıyorlardı. İlk Homo Sapiensler aslında Neandertallere çok benziyordu, dolayısıyla ikisi arasındaki farklar aslında daha sonra ortaya çıkmıştı. Örneğin, ilk Homo Sapiens yaklaşık 200.000 yıl önce Afrika’yı terk ettiğinde muhtemelen Neandertaller ile aynı türde taş aletler kullanıyordu. Yaklaşık 50.000 yıl öncesine kadar Homo Sapiens’te bir kültür ‘patlaması’ yaşanmamıştı.”

Eski bir klişe şöyle der: İnsanlar ateşi kontrol etmeyi öğrendiler ve bununla birlikte dünyayı fethettiler. Ancak tarihin tortularından ilginç bir gelişme ortaya çıkıyor. Ya bunu ilk keşfeden Homo sapiens değilse? Ya Neandertaller ya da onların atalarıysa?

İngiltere'de yapılan araştırmalardan elde edilen bulgulara göre, Neandertaller 400.000 yıl önce kendi ateşlerini yakıyorlardı — bu, birçok antropologun daha önce inandığından yüz binlerce yıl daha erken bir tarih. Bu yeni zaman çizelgesiyle, Neandertallerin bize ateş yakmayı öğrettiği ihtimali giderek daha olası hale geliyor.

Kendimize benzersiz olduğumuzu söylemeyi seviyoruz. Gelişmiş bir dile sahip olan, alet kullanan ve kültüre sahip olan tek tür olduğumuzu düşünüyorduk. Bilim bu konuda bizi yavaş yavaş alçakgönüllü hale getirdi. Artık, Yeni Kaledonya kargalarının kurtçukları avlamak için kancalı aletler yaptığını ve katil balina sürülerinin farklı kültürlere ve lehçelere sahip olduğunu biliyoruz.

Bu davranış biçimi, insanları gezegendeki diğer tüm hayvanlardan ayıran temel farktır. Kontrollü ateş, buz devrinde sıcaklık, aslanlar ve kurtlardan korunma ve belki de en önemlisi pişmiş yiyecek anlamına geliyor. Pişirme, kalorileri serbest bırakarak et ve yumruların sindirimini kolaylaştırır ve bu da hominin beyninin büyük ölçüde gelişmesi için gerekli enerjiyi sağlıyor.

İlk insanların ateşi kullandığını uzun zamandır biliyoruz. Bilim insanları Afrika'da bir milyon yıldan daha eski kalıntılarda kül ve yanmış kemikler buluyor. Ancak, yine bilim insanlarına göre, ateşi kullanmakla, ateşi ustaca kullanmak arasında büyük bir fark var. Yıldırım düşmesinden sonra çalıların yanmaya devam etmesini sağlamak bir şeydir, parmağınızı şıklatarak istediğiniz zaman alev yaratacak teknolojiye sahip olmak ise başka bir şeydir.

Uzmanlara göre, ilki sizi enerjinin toplayıcısı yapar. İkincisi ise sizi ateşin ustası yapar.

Bilim insanları, manyetik analiz ve Fourier dönüşümü kızılötesi spektroskopisi (FTIR) gibi gelişmiş adli teknikler kullanarak, bu kalıntının 750 dereceyi aşan sıcaklıklara ısıtıldığını keşfettiler. Bu ilk ipucuydu. Ancak daha sonra asıl ipucunu buldular: “Aptal altını” olarak bilinen “demir pirit.” Demir pirit, birçok bölgede bulunur, ancak İngiltere'nin Batı Sussex bölgesindeki Barnham'da doğal olarak yüzeyde bulunmaz. Oradaki baskın yerel kaya türü kireçtaşıdır. Pirit genellikle yeraltının derinliklerinde gizlidir veya nehirlerin onu yıkaması gerekir.

Araştırmacılar, bölgedeki doğal yataklarda 100.000'den fazla taşı analiz ettiler ve hiç pirit bulamadılar. Ancak kazı ekibi, Barnham'daki ocakların ve ısıtılmış aletlerin hemen yanında oksitlenmiş pirit parçaları buldu.

Bilim insanlarına göre bu önemli bir bulgudur; çünkü, pirit çakmaktaşına vurulduğunda, kuru çıra tutuşturacak kadar sıcak kıvılcımlar çıkar. Bu “ateşleme” tekniği, Avrupa'nın bilinen en eski doğal mumyası olan “Ötzi the Iceman”dan, İngiltere’nin Viktorya dönemi kampçılarına kadar herkes tarafından kullanılan, insanlık tarihinde iyi belgelenmiş bir tekniktir.

Bilim insanlarına göre bu, erken dönem insanlarının (Neandertallerin ataları) ne yaptıklarını tam olarak bildiklerini güçlü bir şekilde gösteriyor. Bir başka deyişle, piritleri tesadüfen toplamadılar. Bunun yerine, bu özel minerali buldular, onu taşıdılar ve ateş yakmak amacıyla kamp alanlarına getirdiler; sonra da “ateş yaktılar.”

Bilim insanlarına göre, buradaki zamanlama şaşırtıcıdır; çünkü ateşi kontrol etmek, insan türü için önemli bir eşik olarak kabul edilir: “Muhtemelen daha akıllı hale gelmemizi ve nihayetinde Dünya'nın hâkim türü olmamızı sağlayan teknolojidir.”

Ateşi kontrol edebiliyorsanız, daha soğuk iklimlere taşınabilirsiniz. Derin mağaraları veya Barnham gibi açık alanları işgal edebilirsiniz. En önemlisi, gününüzü sadece hayatta kalmak için değil, ocak başındaki sosyal etkileşimler ile şekillendirebilirsiniz. Aslında, araştırmacılar bu teknolojik atılımın muhtemelen “sosyal beyin”in gelişmesiyle aynı zamana denk geldiğini belirtiyorlar:

“Ancak burada da, görünüşe göre, insanlar o kadar da benzersiz değiller. Ateşin efendisi olduğumuzu sanıyorduk; ancak, Neandertaller veya onların ataları, insanlardan çok önce ihtiyaç duyduklarında ateş yakabilen mühendislerdi. Görünüşe göre, bu konuda da o kadar benzersiz değiliz.”

Gelelim, insanlığın yarattığı, giderek yaşamın neredeyse her alanına hızla girdiği, yalnızca yeni bir teknoloji değil, insanlık tarihinin yönünü değiştirebilecek bir güç olarak görülen, kendi zihinsel kapasitesini aşabilecek yapay zekânın olabildiğince hızla tırmandığı bugüne.

Ünlü tarihçi ve yazar Yuval Noah Harari’nin bir konferansına katılan T24 Yazarı Hayri Cem’in de vurguladığı gibi: “Harari’nin geleceğe ilişkin kaygıları özetle şunlardı: Bugüne kadar gelişim ve değişimin gücünü insan elinde tutuyordu. Ancak bu gücü kaybediyoruz; güç yapay zekânın eline geçiyor. Dünyanın nereye gideceğini öngöremiyoruz. Bizi nasıl bir gelecek beklediğini, gelecekte hangi insani becerilerin öne çıkacağını bilmiyoruz…”

Yapay zekâ kendisine sorunca da, neler yapabildiğini, gelecekte nelerin yönetimini ele alacağını anlattığı gibi, kendisi sahneye çıkmadan önce bilgiye ulaşmak zaman alıyordu; şimdi yapay zekâ, karmaşık konuları sadeleştiriyor, kişiye özel öğrenme sunuyor, dil engellerini ortadan kaldırıyor; kısacası eğitimi demokratikleştiriyor. Yani artık sadece belli kesimler değil, herkes öğrenme fırsatına daha kolay ulaşabiliyor.

Yapay zekânın en güçlü olduğu alanlardan biri olarak gösterilen sağlık ve tıp alanında, kanser, Alzheimer gibi hastalıkları erken teşhis edebiliyor, yeni ilaç keşfi sürecini hızlandırıyor ve kişiye özel tedavi planları çıkarabiliyor; örneğin, bir doktorun gözünden kaçabilecek bir detayı yapay zekâ saniyeler içinde yakalayabiliyor olması...

Üretim ve ekonomi alanında; işsizliklere de yol açan fabrikalarda otomasyon, lojistik ve tedarik zinciri optimizasyonu, finansal analiz ve risk tahmini yapabildiği gibi, daha az maliyet, daha yüksek verimlilik üzerinde çözümler geliştirebiliyor. Aynı zamanda iş gücü yapısını da değiştiriyor ve yeni meslekler doğarken bazıları kayboluyor.

İklim modelleri ve felaket tahmini, enerji tüketimini optimize etme, tarımda su ve kaynak yönetimi gibi, doğayı daha “akıllı” yönetmemizi sağlıyor. Bunun yanında, müzik, resim, yazı üretimi, tasarım süreçlerinin hızlanması ve yeni sanat biçimlerinin ortaya çıkması gibi yaratıcılık ve sanat alanlarına da el atabiliyor.

Bunların yanında, yapay zekanın aynı zamanda yeni protein yapılarını keşfetmek, fizik ve kimyada simülasyonlar ve uzay araştırmalarındaki veri analizlerine öncülük ettiği alanların sayısı da giderek artıyor.

Ayrıca, otonom araçlar, akıllı şehir sistemleri ve kişisel asistanlar gibi çözümlerle günlük hayatın görünmeyen altyapısını giderek daha fazla yapay zekâ yönetiyor.

Ama işin en kritik tarafı, daha önceki yazılarımızdan birinde de (https://hermesnews.co.uk/yorum-analiz-tr/yznin-yeni-is-yaratimina-vurdugu-darbe-uretimin-de-onunu-kesiyor/) değindiğimiz gibi, yapay zekâ sadece fırsat değil, aynı zamanda işsizlik ve gelir eşitsizliğini de büyütüyor. Bu nedenle, doğal zekânın her şeyi yapay zekâya bırakma gibi bir anlayış içine kaymasına izin vermeyecek önlemlerin alınması da gerekiyor.

Yapay zekâ hayatımızın hemen her alanına dokunacak; sağlığımızdan işimize, öğrenmemizden yaratıcılığımıza kadar hayatımız daha hızlı, kişiselleştirilmiş ve verimli olacak. Ama bu değişim, etik ve toplumsal sorumlulukları da beraberinde getiriyor.

Her şey bir yana, yukarıda da değindiğimiz gibi, insanlığın gelişiminde öncü rol oynayan önemli araçlardan biri olduğunu bildiğimiz “ateşi” binlerce yıl öncesinden keşfedip, atalarımıza bırakan Neandertaller gibi, günümüzde de yapay zekanın birçok alanda yol gösterici olacağı anlaşılıyor; umarız, daha işin başında neden olduğu iş kayıpları daha da derinleşmez, yeni iş alanlarının açılmasının önünü kapatmadan yoluna devam eder.

Haaa, sonuçta "Ama, zaten Neandertaller, dedelerimiz Homo Sapiens’in akrabası sayılır..." diyeceksiniz; elbette, onlar bizim akrabamızdı; tıpkı şimdiki “Yapay Zekâ” gibi... Hem de daha yakın akraba; kendisi Homo Sapiens'in torunu değil mi?