Düşük gelirli haneleri üretim ve istihdam odaklı krediler destekleyebilir

Osman Şenkul

Günümüzde nakit para bolluğu ekonomiyi yönetenlerin baş ağrılarındandır. Piyasadaki para kontrolsüz şekilde arttıkça enflasyon şahlanmakta ve bu “para sarmalı” birçok ekonomi yönetimi için zorlayıcıdır. Birçok ekonomi yönetiminin rüyasında ise “aranan para”ya sahip olmak vardır.

12. Yüzyılın ikinci yarısında, tüm Avrupa’da ticaret hayatı hızla yayılıyor ve yeni yeni ticaret yolları açılıyor, ilk kez kent devletler bu canlı ticari yaşamdan daha çok pay alabilmek için “birlik”ler oluşturuyorlardı. Ancak, ticari yaşam o denli hızlı gelişiyordu ki, dolaşımdaki para, talepleri karşılayacak kadar çok değildi. Avrupa’nın hemen her yerinde çıkarılan paralar her yerde kullanılıyordu; ancak, yine de yetersiz kalıyorlardı.

Kısacası, 12. Yüzyılın ikinci yarısı tam anlamıyla para darlığının çekildiği bir dönemdi. O zamana kadar kent devletlerinde ya da krallıklarda para basılmış, piyasaya sürülmüş ve bu paralar yıllarca kullanılmıştı. Ticaret hayatının hızlı gelişmesiyle ortaya çıkan “para darlığını” gidermek için 12. Yüzyılın sonlarına doğru İngiliz Sterlini basıldı.

Ancak, sterlinin piyasaya sürülmesi yetersiz kaldı. Bunun üzerine, yüzyıllar önce terk edilmiş olan “altın para”ya yeniden başvuruldu. Dönemin ilk altın parası 1252 yılında Cenova’da basıldı. Yine aynı yıl Floransa’da “altın florinler” basılıp tedavüle sokuldu. Yine yetersiz kalınca 1264’te altın “Venedik Dukası” basıldı.

Bundan iki yıl sonra 1266’da da Aziz Luis’in “altın ecu”su piyasaya sürüldü. Altın Ecu’nun basıldığı yıl Fransızlar da gümüş “gros tournois” piyasaya sürdüler. Piyasanın “para”ya olan bu muammalı talebi yine de karşılanamıyordu. Adeta, paralar kapanın elinde kalıyordu.

Doğal olarak, her zaman olduğu gibi, piyasa yine “başının çaresine” baktı ve kendi çözümünü buldu. Artık, panayırlarda ve organize olmamış alışveriş noktalarında takas yoluyla alışveriş, giderek alıp başını yürümüştü. Ancak, takas yoluyla alışveriş, giderek komplike bir durum haline gelen ticaret hayatı için çok geri sayılabilecek bir teknikti. Bu nedenle, bugünün senetleri, ya da kredi kartlarıyla benzerlik taşıyan bir tür “kredi kâğıdı” sistemiyle alışveriş yapılmaya başlandı.

Ticaret yaşamının her türlü ekonomik düzenleme ve enstrümanı kat kat aşan bir hızla gelişmesi, ekonomi bilimcilere göre kaçınılmaz sona ulaştı: Kriz. Flanders’ta 1280 yılında patlak veren ekonomik bunalım, 14 ve 15. Yüzyıllar boyunca kademe kademe tüm Avrupa’yı sararak etkisi altına aldı ve yıllarca süren yoksulluk ve salgın hastalıklar binlerce can aldı.

Günümüzden yaklaşık 900 yıl önce ortaya çıkan ve büyük yıkımlara neden olan parasal darlıklar ve yoklukların kapısını açtığı kriz, ağır yıkımlara yol açtıktan sonra, finansal araştırmalar yapan bilim insanlarının da gösterdiği yoldan ilerleyen devletler, çözümün “merkez bankası” kurmakta olduğunu gördüler. Bunun ardından, bu krizden yaklaşık 330 yıl sonra, Hollanda’da 1609 yılında kurulan Amsterdam Bankası, modern bankacılığın ve ilk merkez bankası modelinin öncüsü sayılır. Ayrıca, 1668 yılında resmî anlamda devlet destekli kurulan ve günümüze kadar kesintisiz gelen, “dünyanın yaşayan en eski merkez bankası” İsveç'te Riksbanken (İsveç Ulusal Bankası) adıyla kuruldu.

Ancak, asıl olarak 1694 yılında para arzını kontrol etmek ve devlet borçlarını yönetmek amacıyla kurulan İngiltere Bankası (Bank of England), günümüz merkez bankacılığı sisteminin temel yapısını oluşturmuş oldu.

Buradan da anlaşılacağı üzere, merkez bankaları, piyasalardaki para arzını kontrol edebilmek ve bu nedenle, bir yandan üretimin kesintisiz sürmesini sağlarken, bir yandan da, özellikle çalışan kesimlerin yaşamlarına ağır darbeler vuran enflasyonun hızlı yükselişini frenlemek için de gerekli adımları atarlar.

Bilindiği gibi, ekonomi ve finans alanında en dar kapsamlı ve en likit para arzı tanımı olan M1, temel olarak, piyasada hemen harcanabilecek durumda olan nakit ve nakde çok hızlı dönüştürülebilen varlıkların toplamını ifade eder. M2 ise, dolaşımdaki nakit para, vadesiz ve vadeli mevduatları kapsayan dar/orta kapsamlı para arzıdır.

Ayrıca, elektronik para kuruluşlarının TCMB nezdinde bloke edilen ve kullanılmayan gün sonu bakiyeleri de vadesiz mevduat kapsamına dâhildir. Ekonomideki en geniş kapsamlı para arzı ölçüsü M3'ün bileşenlerini de, M2 ile geriye satım taahhüdüyle yapılan işlemlerden (repo) sağlanan fonlar, para piyasası fonları ve bankalar tarafından ihraç edilen ve belirli bir vadeden kısa olan borçlanma senetleri ve benzeri menkul kıymetler oluşturur.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın (TCMB) Eylül 2026 tarihli son Parasal Gelişmeler Raporu'ndaki verilere göre, Türkiye'de geniş para arzı M3'teki yıllık büyüme önceki döneme göre 2,1 yüzde puan gerileyerek Eylül 2026 itibarıyla yüzde 30,1 olarak gerçekleşti. En dar para tanımı olan M1’in yıllık büyüme oranı ise aynı dönemde, önceki döneme kıyasla 7,7 yüzde puan gerileyerek yüzde 31,6 seviyesinde gerçekleşti.

Ancak, daha da önemlisi, parasal sektör tarafından verilen kredilerin yıllık artış hızı, hanehalkı için 1,0 yüzde puan düşüşle Eylül 2026'da yüzde 36,8 olarak kaydedildi. Finansal olmayan kuruluşlara verilen kredilerde ise yıllık artış hızı 0,5 yüzde puan düşüşle yüzde 34,2 düzeyinde kaldı.

Geniş para arzı bileşenlerinin para arzındaki yıllık büyümeye katkısı incelendiğinde; vadeli mevduatların para arzına en büyük katkıyı sağlayan kalem olduğu, bunu vadesiz mevduatların izlediği görülüyor. Eylül 2026'da geniş para arzı M3’te gözlenen yıllık yüzde 30,1 oranındaki büyümede yüzde 16,8 ile vadeli mevduatlardaki artış etkili olurken, bunu yüzde 9,8 ile vadesiz mevduatlar izledi ve diğer kalemlerin katkısı sınırlı düzeyde kaldı. Aylık yüzde 1,0 oranındaki büyümede ise yüzde 1,6 ile vadeli mevduatlar artış yönlü, yüzde 2,0 ile para piyasası fonları ise azalış yönlü etki etti.

Geniş para arzı M3, Eylül 2026'da bir önceki aya göre 322 milyar TL arttı; bu artışta vadeli mevduatlar 507 milyar TL artış yönlü, para piyasası fonları 634 milyar TL düşüş yönlü etkili oldu. Aynı dönemde M1 ise, 178 milyar TL artmış olup, bu artış vadesiz TL mevduatlardan kaynaklandı. M3’teki yıllık büyümenin karşılık kalemlerine yansımasının, yüzde 26,6’sı özel sektörden, yüzde 4,2’si genel yönetimden, yüzde 1,3’ü banka dışı finansal kuruluşlardan ve yüzde 0,7’si net dış varlıklardan alacaklardaki artışlardan kaynaklandı. Diğer kalemler ise, net yüzde 2,7 azalış yönünde katkı yaptı.

M3’teki aylık büyümenin karşılık kalemlerine yansıması da, yüzde 0,9 özel sektörden, yüzde 0,1 genel yönetimden, yüzde 0,04’ten banka dışı finansal kuruluşlardan ve yüzde 0,02’den net dış varlıklardan alacaklardaki artış bazlı oldu. Diğer kalemler de, net yüzde 0,1 azalış yönünde katkı yaptı.

TCMB’nin bu verilerine bakınca, yüksek faizin hedeflenen öncelikli hedefine ulaşıldığı ve daha da önemlisi, birçok araştırmanın sonuçlarına yansıdığından da görüleceği gibi, üretim sektörünün üzerindeki olumsuz etkilerinin de oldukça ileri düzeylere ulaştığı biliniyor.

Her şeyden önce, merkez bankalarının yüksek faiz oranları uygulayarak borçlanma maliyetlerini artırması, ilk adımda, TCMB verilerinden de görüleceği gibi, bireyler ve şirketler için bankadan kredi çekmeyi daha pahalı hale getiriyor; ayrıca, para arzının (M1, M2, M3) en büyük bileşenlerinden olan bankacılık sisteminde açılan yeni kredilerin hacmi daraldıkça da, yine TCMB verilerinden görüleceği gibi, bankacılık sistemi üzerinden, endüstrinin desteklenmesi için gerekli olan krediler ve desteklerden oluşan para miktarı da azalıyor.

Bu gelişmenin temelinde, faiz oranları ile para talebi arasındaki “ters yönlü ilişki” vardır”. Bir başka anlatımla, faizler yüksekken spekülasyon veya günlük, düşük getirili işlemler için elde nakit bulundurma maliyeti yüksek olduğu için genel para talebi geriler. Normalde, yurt içi faizlerin yükselmesi, yerel para birimi cinsinden getiriyi cazip kılarken döviz ve alternatif varlıklara olan yönelimi azaltır ve bu gelişme de, döviz arz/talep dengesini etkileyerek para piyasasını dengelemeye yardımcı olur. Dolayısıyla, böylesi gelişmeler de, Türkiye’de yaşanmakta olduğu gibi çok uzun süren yüksek faiz dönemlerinde ters teper; çünkü, başta sanayi ve yüksek maliyetler nedeniyle tarımdaki üretim azaldığından, ithalat yükselir.

Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) Eylül 2026 Dış Ticaret Endeksleri verileri de bunu açıkça ortaya koyuyor; buna göre, ihracat birim değer endeksi Eylül ayında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 7,0 artarken, aynı dönemde ithalat birim değer endeksindeki artış yüzde 12,7'yi buldu. Böylesi gelişmeler de, işsizliği yükseltirken, ücretleri de baskılar; dolayısıyla, bugün Türkiye’de kendini oldukça ağır hissettiren yoksulluk giderek daha da hızlı tırmanır.

İşte, bugün karşı karşıya kaldığımız, yüksek faizin yarattığı bu yoksulluğu önlemek için, enflasyonu kalıcı olarak düşürmek için faize sarılmak yerine, yapısal reformlar, seçici kredi politikaları ve sosyal destekler birlikte uygulanmalıdır. Bugün yaşamakta olduğumuz gibi, sadece para politikasını sıkılaştırmak dar gelirli kesim üzerinde ağır bir maliyet oluşturur ve ekonomideki üretim kapasitesini yavaşlatır; çünkü, yukarıda da değindiğimiz gibi, faiz oranlarının genel olarak yüksek seyretmesi yatırımları yavaşlatır ve istihdam kaybına yol açar. Bu etkiyi kırmak için krediler stratejik alanlara yönlendirilmelidir.

Bu konuda önceliklerden biri, üretim ve istihdam odaklı krediler olmalıdır; çünkü, yatırım yapan, ihracat gerçekleştiren ve istihdam sağlayan işletmelere düşük faizli ve uzun vadeli finansman sağlanmalıdır. Bu kapsamda, özellikle istihdam yaratımında da oldukça etkili olan küçük işletmelerin yüksek finansman maliyetleri altında ezilmemesi için kredi garanti mekanizmaları ve faiz sübvansiyonları devreye alınmalıdır. Ayrıca, giderek yoksullaşan hanelerin yüksek faizli kredi kartı ve tüketici kredisi borçları için düşük maliyetli yeniden yapılandırma seçenekleri sunularak, ağırlaşan toplumsal sorunlar ortadan kaldırılmalıdır.

Bu çerçevede, enflasyonla mücadele sürecinde ekonomik daralmadan en hızlı etkilenen kesim olan düşük gelirli haneler doğrudan korunmalıdır. Bu amaçla, sosyal kamu harcamalarının milli gelir içindeki payı artırılarak barınma, gıda ve enerji faturaları için doğrudan nakit destekleri sağlanmalıdır. Ayrıca, sendikaların SGK ve TÜİK verilerine dayanarak yaptıkları araştırmalar, toplam ücretlilerin yüzde 50’sini dahi aştığı bilinen asgari ücret ve emekli maaşları belirlenirken geçmiş enflasyonun yanı sıra insanca yaşam standartları gözetilmeli ve gelir kaybı telafi edilmelidir. Özellikle yeni yıl yaklaşırken yapılan açıklamalarda da bu yönde çalışmalardan söz ediliyor. Bunun yanında, işsizlik sigortası kapsamı da genişletilmeli ve işini kaybeden kişilere mesleki eğitim ile istihdam garantili programlar ile destek olunmalıdır.

Bunun yanında, ücretli çalışanların tırmanan enflasyon nedeniyle ortaya çıkan alım gücü kayıplarına bağlı gelir dağılımındaki bozulmayı dengelemek için de vergi sisteminde düzenlemeler yapılmalıdır. Bu kapsamda, temel gıda, barınma ve enerji gibi zorunlu tüketim kalemlerindeki KDV ve ÖTV oranları düşürülerek dar gelirlilerin üzerindeki yük hafifletilmelidir. Diğer yandan, giderek artan gıda ithalatını azaltmak ve çiftçilerin gelirlerinin artışını desteklemek için de, çiftçiye verilen mazot, gübre ve sulama destekleri artırılarak gıda fiyatları düşürülmeli ve yoksulluğun en temel etkisinin yaşandığı beslenme maliyeti azaltılmalıdır. Ayrıca, yine yüksek faiz nedeniyle kira ödemekte ya da ev alabilmekte zorlanan dar gelirli kesimler için devlet destekli kiralık ve satılık sosyal konut üretimine ilişkin çalışmalar yapılmalıdır.

Gelir dağılımında, giderek ağırlaşan yoksulluğa bağlı bozulmanın toparlanmasına ilişkin bu uygulamaların ne kadar gerekli ve önemli olduğunu, Cumhuriyet Bayramı’nı yeni geride bıraktığımız günlerin ardından kendisini andığımız Atatürk’ün, sosyal devlet ilkesinin ve devletin dezavantajlı kesimleri koruma görevinin en temel özeti olarak niteleyebileceğimiz, "Cumhuriyet bilhassa kimsesizlerin kimsesidir" sözüyle vurgulamak gerektiği de açıktır.