Avrupa’nın çöpü kimin yükü? Türkiye’nin atık ithalatı ve görünmeyen bedeli

Müge Okur

Dünyanın en zengin ülkeleri temiz sokakları, yüksek geri dönüşüm oranları ve çevre politikalarıyla övünürken, bu temizliğin görünmeyen bir yüzü bulunuyor. O yüz, binlerce kilometre yol kat ederek başka ülkelere gönderilen atıklardan oluşuyor. Son yıllarda “çöp sömürgeciliği” olarak adlandırılan bu sistem, yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda çevresel ve etik bir tartışmayı da beraberinde getiriyor. Avrupa Birliği ülkelerinin önemli miktarda plastik atığı Türkiye dahil çeşitli ülkelere göndermesi, “Avrupa gerçekten geri dönüştürüyor mu, yoksa çöplerini ihraç mı ediyor?” sorusunu gündeme taşıyor.

Çöp sömürgeciliği nedir?

Çöp sömürgeciliği, gelişmiş ülkelerin kendi çevre maliyetlerini azaltmak amacıyla atıklarını ekonomik olarak daha kırılgan ülkelere göndermesi anlamına geliyor. Böylece çevresel riskler ve kirlilik, üretimin yapıldığı ülkelerde değil, atıkların gönderildiği ülkelerde ortaya çıkıyor.

Resmî belgelerde bu süreç “geri dönüştürülebilir hammadde ticareti” olarak tanımlansa da çevre örgütleri bunun çoğu zaman kâğıt üzerinde kaldığını savunuyor. Çünkü gönderilen atıkların tamamı geri dönüştürülebilir nitelikte olmuyor. İçlerinde kirlenmiş, karışık ve ekonomik değeri düşük plastikler de bulunabiliyor.

Avrupa neden çöplerini gönderiyor?

Avrupa Birliği’nde çevre standartları oldukça yüksek. Düzenli depolama maliyetleri, yakma tesislerinin işletme giderleri ve işçilik ücretleri de oldukça pahalı. Bu nedenle atıkların başka ülkelere gönderilmesi ekonomik açıdan daha cazip hale geliyor.

2018 yılında Çin’in plastik atık ithalatını büyük ölçüde yasaklaması küresel atık ticaretinin yönünü değiştirdi. Daha önce Çin’e giden milyonlarca ton plastik atığın önemli bir bölümü Türkiye, Malezya, Vietnam ve Endonezya gibi ülkelere yöneldi.

Türkiye, kısa sürede Avrupa’nın en büyük plastik atık ithalatçılarından biri haline geldi.

Türkiye neden çöp ithal ediyor?

Türkiye’nin resmî gerekçesi, ithal edilen atıkların sanayi için ikincil hammadde oluşturmasıdır. Plastik geri dönüşüm sektörü, yeni plastik üretmek yerine atıkları işleyerek ekonomik değer oluşturduğunu savunuyor.

Bu sistem;

• geri dönüşüm sektörüne hammadde sağlıyor,
• ihracat yapan plastik üreticilerinin maliyetini düşürüyor,
• geri dönüşüm tesislerinde istihdam oluşturuyor.

Ancak eleştiriler de tam bu noktada başlıyor.

Çevre bilimcilere göre Türkiye’nin kendi atığını bile tam olarak ayrıştıramadığı bir ortamda yurt dışından ek atık kabul edilmesi ciddi denetim sorunları yaratıyor.

Türkiye’ye hangi çöpler geliyor?

Kamuoyunda “Avrupa çöplerini gönderiyor” denildiğinde çoğu kişi evsel çöpleri düşünüyor. Gerçekte ise gelen atıkların büyük kısmı plastik atık olarak sınıflandırılıyor.

Bunların arasında;

• ambalaj plastikleri,
• market poşetleri,
• plastik şişeler,
• sanayi plastikleri,
• karışık plastik atıklar,
• geri dönüşmesi ekonomik olarak zor plastikler bulunabiliyor.

Sorun ise belgelerde geri dönüştürülebilir görünen bazı yüklerin içerisinde kirli, karışık ve kullanılamaz plastiklerin de yer alabilmesi.

Bu çöpler Türkiye’de ne oluyor?

İdeal senaryoda atıklar ayrıştırılıyor, temizleniyor, granül plastiğe dönüştürülüyor ve yeniden üretimde kullanılıyor.

Ancak çevre örgütlerinin sahadaki gözlemleri bunun her zaman gerçekleşmediğini gösteriyor.

Ekonomik değeri düşük olan plastiklerin bir bölümü;

• düzensiz biçimde depolanabiliyor,
• açık alanlara bırakılabiliyor,
• zaman zaman yakılarak ortadan kaldırılmaya çalışılabiliyor.

Özellikle açıkta yakılan plastikler dioksinler, ağır metaller ve ince partiküller gibi insan sağlığı açısından tehlikeli kirleticilerin atmosfere karışmasına neden olabiliyor.

En çok hangi bölgeler etkileniyor?

Türkiye’de plastik geri dönüşüm tesislerinin önemli bir bölümü özellikle Adana çevresinde yoğunlaşmış durumda. Bunun yanında Mersin, Gaziantep, Kocaeli, İstanbul ve İzmir çevresinde de geri dönüşüm faaliyetleri yürütülüyor.

Çevre örgütleri zaman zaman Adana’da tarım alanlarına bırakılmış veya yakılmış ithal plastik atıklara ilişkin görüntüler paylaşarak denetimlerin artırılması çağrısında bulundu.

Ekolojik etkiler

Plastik atıkların yanlış yönetilmesi;

• toprağın kirlenmesine,
• yer altı sularının etkilenmesine,
• mikroplastik oluşumuna,
• tarım alanlarının zarar görmesine,
• canlı yaşamının olumsuz etkilenmesine yol açabiliyor.

Yakılan plastiklerden çıkan toksik gazlar ise hava kalitesini düşürerek özellikle çocuklar ve yaşlılar açısından sağlık risklerini artırabiliyor.

Muhalif kampanyalar

Türkiye’de ve Avrupa’da birçok çevre örgütü plastik atık ticaretine karşı kampanyalar yürütüyor.

Başlıca talepler ise şunlar:

• Avrupa’nın kendi atığını kendi sınırları içinde işlemesi,
• Türkiye’nin plastik atık ithalatını tamamen durdurması veya ciddi biçimde sınırlandırması,
• geri dönüşüm tesislerinin sıkı biçimde denetlenmesi,
• şeffaf ithalat verilerinin yayımlanması,
• tek kullanımlık plastik üretiminin azaltılması.

Bu kampanyaların temel argümanı şu: Sorun yalnızca çöplerin nereye gittiği değil, neden bu kadar çok çöp üretildiğidir.

Sonuç

Çöp ticareti, yalnızca ekonomik bir faaliyet olarak görülemez. Bu konu, küresel çevre adaleti, halk sağlığı ve sürdürülebilir kalkınma açısından önemli bir sınav niteliği taşıyor. Avrupa’nın geri dönüşüm başarısı, atıklarını başka ülkelere göndermeye dayanıyorsa bu başarı yeniden sorgulanmalıdır. Aynı şekilde Türkiye de kısa vadeli ekonomik kazanç ile uzun vadeli çevresel maliyet arasında kritik bir tercih yapmak zorundadır.

Bir ülkenin çöplerini başka bir ülkeye göndermesi, sorunu ortadan kaldırmaz. Yalnızca haritadaki yerini değiştirir. Ve çoğu zaman, çevresel yükü en az söz sahibi olan toplumların omuzlarına bırakır.

Devam edecek.