Savaşın kazananları ortaya çıkıyor, Türkiye'de kadın işsizliği yükselişte

Levent Gürses

Enteresan haberler var bu hafta... ABD ve İsrail'in İran'a saldırılarının gerçek kazananları rakamlarla ortaya çıkıyor. Shell karını ikiye katladı, savaşın ABD'ye maliyetinin; (harcanan silahların) 47 milyar dolar olduğu ortaya çıktı. Yani silah üreticilerinin cebine gidecek paranın bir bölümü...

Diğer yandan, üç büyük merkez bankası; ABD, Avrupa ve Japonya, beklendiği gibi faiz oranlarında değişikliğe gitmedi. Ancak Avrupa Merkez Bankası (ECB) Başkanı Christine Lagarde'ın erken ayrılık kararı şaşırttı, Euro bu nedenle yükseldi. ABD'nin 3 Kasım ara seçimlerinden sonra İran'a saldırı hazırlığında olduğu endişesiyle petrol fiyatları hafta boyunca dalgalandı. Avrupa'nın büyük ekonomilerinin aşırı yüksek borçları kriz endişesini artırıyor. ABD'de ise yapay zekâ balonunun patlayacağı kaygısı yoğun biçimde hissediliyor, Wall Street de dalgalı bir seyir izliyor.

Gelelim Türkiye'ye... Haftanın öne çıkan konusu işsizlik... İşsizlik oranı son yedi ayın zirvesine çıkarken, geniş tanımlı işsiz sayısı 13 milyona dayandı. Kadınlarda geniş tanımlı işsizlik %40,4’e çıktı.

 

Haftanın önemli gelişmeleri şu yönde:

 

İşsizlik 7 ayın en yükseğinde, kadınlar evde oturuyor

TÜİK, Eylül ayına ilişkin işgücü istatistiklerini açıkladı. İşsizlik oranı Eylül'de bir önceki aya göre 0,5 puan artarak yüzde 8,4'e yükselirken, söz konusu oran son 7 ayın zirvesine çıktı. İşsiz sayısı ise 198 bin kişi artışla 2 milyon 967 bin kişiye ulaştı. İşsizlik oranı en son Şubat 2026'da yüzde 8,4 olmuştu.

"Başarı" olarak gösterilen dar tanımlı işsizlik de yükselişe geçerken, işsizlik madalyonunun diğer yüzü olan; iş aramaktan vazgeçenler, eksik istihdam edilenler ve çalışmaya hazır olduğu halde iş aramayanlar, yani geniş tanımlı işsizlik de yükseliyor. Geniş tanımlı işsizlik oranı Eylül’de yüzde 31,2 düzeyine çıktı. DİSK-AR’ın hesaplamalarına göre geniş tanımlı işsiz sayısı 12 milyon 762 bin olarak kaydedildi. Geniş tanımlı işsiz sayısındaki son bir yıldaki artış ise 423 bin kişi oldu.

Gerçek işsizliğin boyutunu açığa çıkaran geniş tanımlı işsizlik oranı ile dar tanımlı işsizlik arasındaki makas ise giderek genişliyor. Eylül itibarıyla 22,8 puana çıktı. Birgün gazetesinin analizine göre farkın bu denli yükselmesi; işsizliğin iş arayanlarla sınırlı olmadığını, milyonlarca yurttaşın umutsuzluk ve çalışma hayatından kopuş sarmalında kaldığını ortaya koyuyor.

Kadınlarda geniş tanımlı işsizlik yüzde 40

Kadın işsizliği ise erkek işsizliğinin üstünde seyretmeye devam ediyor. Çalışma hayatından adeta dışlanan kadınlarda işsizlik oranı ortalama işsizlik oranının da üzerinde seyrediyor. Dar tanımlı işsizlik oranı erkeklerde yüzde 6,9 iken kadınlarda yüzde 11,3 olarak tahmin edildi. Geniş tanımlı işsizlik ise erkeklerde yüzde 25,6, kadınlarda ise yüzde 40,4 olarak hesaplandı. Geniş tanımlı kadın işsizliği ile geniş tanımlı erkek işsizliği arasındaki fark 14,8 puan oldu. 15-24 yaş grubunu kapsayan genç nüfusta işsizlik oranı da bir önceki aya göre 1,6 puan artarak yüzde 14,8 oldu. Bu yaş grubunda işsizlik oranı erkeklerde yüzde 10,4, kadınlarda ise yüzde 23,3 olarak tahmin edildi.

Dış ticaret açığı Eylül’de 5,2 milyar dolara geriledi

TÜİK dış ticaret dengesi verilerini paylaştı. Eylül ayında dış ticaret açığı, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 25,8 azalarak 5,2 milyar dolara geriledi. Aynı dönemde ihracat yüzde 15,3 artışla 26 milyar dolara, ithalat ise yüzde 5,6 yükselişle 31,1 milyar dolara ulaştı.

Ticaret Bakanı Ömer Bolat, Eylül ayı dış ticaret istatistiklerine ilişkin değerlendirmesinde, çift haneli artış hızıyla 103 yıllık Cumhuriyet tarihinin en yüksek ikinci aylık ihracatına ve en yüksek eylül ayı ihracatına ulaşıldığını ifade etti. Bolat, Eylül ayında ihracatın bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 15,3 artışla 25 milyar 967 milyon dolar olarak gerçekleştiğini belirtti.

Emeklileri ilgilendiren düzenleme: Çalışma Bakanı tarih verdi

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın "Emeklilerimizin durumunu iyileştireceğiz" açıklamasıyla işaret ettiği düzenleme için tarih verildi. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan düzenlemenin 1 Ocak 2027'de hayata geçeceğini açıkladı.

Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz ise, "Bu asgari emeklilerle ilgili bir çalışma değil daha genel anlamda emeklilerimize dönük bir çalışma" dedi.

Gıda fiyatları 76 aydır artıyor

KAMUAR gıda araştırmasına göre fiyatlar Eylül’de %2,7 yükselirken yıllık %52,3 arttı. 76 aydır gıdada fiyatların hiç düşmediğini gösteren araştırmada 2021 yılında 100 liraya dolan sepet fiyatının 2 bin 343 liraya ulaştığı kaydedildi.

Fon tasfiyesinde ara ödemeler başlıyor

Fon vurgunu skandalının ardından olağanüstü tasfiye kapsamına alınan yatırım fonlarında ara ödemeler 30 Ekim Cuma günü başladı. İş Bankası ve Ziraat Bankası aracılığıyla yapılacak ödemelerde öncelik para piyasası fonlarına verilecek. Şimdiye kadar 71 bin 899 hesaba toplam 68 milyar lira ödeme yapılırken, yeni ödemelerin kasım ayı ortasına kadar tamamlanması öngörülüyor.

Dünyanın en büyüğü BlackRock Türkiye'den çekildi

Dünyanın en büyük varlık yönetim şirketi BlackRock'un yönettiği Frontiers Investment Trust fonu, Türkiye'deki hisse yatırımlarını büyük ölçüde azalttı. Şubat ayında portföyünün yüzde 11'ini Türkiye'ye ayıran fonun bu oranı eylül sonunda yüzde 0,6'ya geriledi. BlackRock CEO'su Larry Fink, Mart ayında Cumhurbaşkanı Erdoğan'la görüşmüştü.

ING'den yılsonu dolar tahmini; 51,50 TL

Merkez Bankası'nın faiz indirimini önceden öngören uluslararası banka ING, yılsonu dolar/TL tahminini 51,50 olarak açıkladı. Fon soruşturmasının ekonomide yarattığı risklere de dikkat çeken banka, yılsonunda politika faizinin yüzde 35'e, enflasyonun ise yüzde 29'a gerilemesini bekliyor.

Fitch'ten Türkiye'nin borçlanma piyasasına ilişkin büyüme tahmini

Fitch Ratings, Türkiye'nin borçlanma sermaye piyasasının büyümeyi sürdürmesini ve tedavüldeki borçlanma araçlarının toplam büyüklüğünün 2027'ye kadar 550 milyar dolara ulaşmasını bekliyor. Kurumun "Türkiye Borç Sermaye Piyasası Monitörü" raporuna göre, piyasada tedavülde bulunan borçlanma araçlarının toplam büyüklüğü, 2026'nın üçüncü çeyreği sonunda yıllık bazda yüzde 4 artarak 526 milyar doları aştı.

Hizmet sektöründe güven azaldı, inşaat ve perakende ticarette arttı

TÜİK verilerine göre, mevsim etkilerinden arındırılmış güven endeksi Ekim ayında aylık bazda hizmet sektöründe yüzde 2,4 düşerek 109,2'ye geriledi. Perakende ticaret güven endeksi yüzde 1,1 artışla 112,5'e, inşaat güven endeksi yüzde 0,4 yükselişle 83,3'e çıktı.

Avrupa'nın borcu kaygılandırıyor

Uluslararası Finans Enstitüsü'nün (IIF) Küresel Borç Monitörü raporunun Avrupa özel sayısındaki verilere göre, Avrupa'da 32 ülkenin toplam borcu 2026'nın ilk yarısında 95 trilyon doların üzerine çıkarak rekor kırdı. CNBCe'nin haberine göre, artan borçlanma maliyetleri ve siyasi belirsizlikler, borç seviyelerinin kontrol altına alınmasını zorlaştırıyor.

Rapora göre, bölgenin borcu küresel toplamın yaklaşık yüzde 25'ine ulaştı. Avrupa'nın toplam borcunun gayrisafi yurt içi hasılaya (GSYH) oranı yaklaşık yüzde 325 olarak hesaplandı. Bu oran, Euro Bölgesi borç krizinin başlangıcındaki seviyenin 45 puandan fazla altında kaldı.

En borçlu ülke Fransa

Ülkelerin toplam borç stokunda Fransa, 15,5 trilyon dolarla ilk sırada yer aldı. Fransa'yı 14,7 trilyon dolarla İngiltere, 13,5 trilyon dolarla Almanya ve 7,2 trilyon dolarla İtalya izledi. Borçların sektörel dağılımında finansal kuruluşlar 30,4 trilyon dolarla en büyük payı oluşturdu. Finansal olmayan şirketlerin borcu 26,4 trilyon dolar, kamu borcu 22,5 trilyon dolar ve hanehalkı borcu 15,7 trilyon dolar olarak kaydedildi.

Avrupa Birliği'nde borçlanma maliyetlerinin bu yıl en fazla arttığı ülke Fransa oldu. Ülkenin 5 yıllık kredi risk primi (CDS) 100 baz puanın üzerine çıkarak 2012 sonlarından bu yana en yüksek seviyesine ulaştı. İtalya'nın CDS primi ise yaklaşık 75 baz puan olarak hesaplandı.

FED faizi değiştirmedi, "daha çok veri gerek" dedi

ABD Merkez Bankası (Fed), politika faizini yüzde 3,75-4,00 aralığında sabit tuttu. Banka, uygun para politikası duruşunu belirlemek için daha fazla ekonomik verinin değerlendirilmesinin önemine dikkat çekti.

Faiz kararı 10'a karşı 2 oyla alındı. Fed Yönetim Kurulu Üyesi Lisa Cook ve Cleveland Fed Başkanı Beth Hammack, faizin 25 baz puan artırılması yönünde oy kullanarak karara karşı çıktı.

FED, ABD ekonomisindeki verimlilik artışının güçlü olduğunu ve sermaye yatırımlarının sağlam seyrettiğini belirtti. Açıklamada, ekonomik belirsizliklerin yüksek olmasına rağmen yurt içi harcamaların dirençli kaldığı ifade edildi. Açıklamaya göre istihdam artışı iş gücündeki büyümeyle uyumlu seyrederken işsizlik oranında da sınırlı değişim görüldü.

Yatırım bankaları Aralık toplantısında artış bekliyor

Diğer yandan; Goldman Sachs, Citigroup, Crédit Agricole, Nomura, TD Securities, Huatai Securities, Morgan Stanley ve BNY Mellon gibi büyük yatırım bankaları Fed'in Aralık toplantısında 25 baz puanlık faiz artırımına gideceğini öngörüyor. TD Securities ve Morgan Stanley, aralık ayının ardından Mart ayında da 25 baz puanlık artış bekliyor. BNY Mellon ise politika faizinin gelecek yıl yüzde 4,5'in biraz üzerinde zirveye ulaşabileceğini değerlendiriyor.

Aralık ayında faiz artışı beklentisi geriledi

CME FedWatch verilerine göre piyasaların Aralık ayında faiz artırımı ihtimaline ilişkin fiyatlaması, Fed'in kararından önceki yüzde 84 seviyesinden yaklaşık yüzde 78'e geriledi. Yatırımcılar, Fed'in sonraki adımlarına ilişkin beklentilerini şekillendirmek için enflasyon verilerini ve para politikası yetkililerinin mesajlarını takip ediyor.

ABD ekonomisi üçüncü çeyrekte yüzde 3,4 büyüdü

ABD ekonomisi, 2026 yılının üçüncü çeyreğinde yıllık bazda yüzde 3,4 oranında büyüyerek bir yıl içindeki en yüksek büyümeyi kaydetti. Bu oran, ikinci çeyrekteki yüzde 2,2'lik artışa kıyasla yüzde 3,2 olan piyasa beklentilerinin üzerinde gerçekleşti ve son 1 yılın zirvesi oldu. Ekonomi, ikinci çeyrekte yüzde 2,2 büyümüştü. Piyasa beklentisi yüzde 3,2 büyüme yönündeydi.

Üçüncü çeyrekte reel GSYH artışında yatırımlar, tüketici harcamaları ve kamu harcamalarındaki yükseliş etkili oldu. İhracattaki düşüş bu artışı kısmen dengelerken ithalat arttı.

ECB faiz kararını açıkladı, erken ayrılık kararı öne çıktı

Avrupa Merkez Bankası (ECB), politika faizini yüzde 2,65, mevduat faizini yüzde 2,5 seviyesinde bıraktı. Piyasaların odağı ise, ECB Başkanı Christine Lagarde'ın "erten ayrılık" kararı oldu.

Lagarde, görev süresi Ekim 2027'de sona erecek olmasına rağmen Şubat 2027'de görevinden ayrılacağını açıkladı. Lagarde, erken ayrılık kararının arkasında para politikası dışındaki konularda özgürce konuşabilme isteğinin bulunduğunu belirterek, "Bu noktada tarafsız kalabileceğimi düşünmüyorum" dedi.

Enerji fiyatlarındaki artışın tüketici güvenini olumsuz etkilediğini söyleyen Lagarde, mali belirsizliğin finansal koşulları daha da sıkılaştırabileceği uyarısında bulundu.

Lagarde'ın yerine en güçlü adaylar Hollandalı Klaas Knot ve İspanyol Pablo Hernandez de Cos.

Erken ayrılık haberi, küresel döviz piyasalarında Euro'ya alım getirdi, EUR/USD paritesi 1.12 doların üzerine çıktı.

Japonya faizi 33 yılın zirvesinde sabit tuttu

Japonya Merkez Bankası (BoJ) faizi sabit tuttu. BoJ, ekim toplantısında politika faizini 8'e 1 oyla yüzde 1,25 seviyesinde bıraktı. Banka, 2026 mali yılı büyüme tahminini yüzde 0,6'dan yüzde 0,7'ye yükseltirken enflasyon tahminini yüzde 2,5 seviyesinde korudu.

Savaş petrol devlerine yarıyor; Shell'in kârı ikiye katlandı

Orta Doğu'daki savaş ve küresel yakıt arzındaki daralmanın etkisiyle Shell'in üçüncü çeyrek kârı 10,81 milyar dolara yükseldi. Şirketin düzeltilmiş kârı, geçen yılın aynı dönemindeki 5,43 milyar dolardan iki kat artarak 10,81 milyar dolara yükseldi ve analist beklentilerini geride bıraktı. Petrol devi, 2022'den bu yana en yüksek çeyreklik kârına ulaşırken rafineri kâr marjlarında da rekor kırdı.

İran savaşının ABD'ye maliyeti ortaya çıktı: Pentagon'un hesabı şaştı

ABD'nin İran'a karşı yürüttüğü savaşın maliyeti 47 milyar doları aşarak Pentagon'un temmuz ayındaki tahmininin yüzde 25'ten fazla üzerine çıktı. Mühimmat ve askeri ekipman kayıpları faturayı büyütürken, kritik silah stoklarındaki azalma da dikkat çekti.

Reuters'ın haberine göre, ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth'in temmuz ayında 37,5 milyar dolar olarak açıkladığı operasyonel maliyet tahmini, savaşın devam etmesiyle birlikte önemli ölçüde yükseldi. Pentagon'un güncel hesaplamalarına göre, çatışmalarda kullanılan mühimmatın yeniden tedarik edilmesi için 29 milyar doların, kaybedilen askeri ekipman ve platformların yenilenmesi için ise 6 milyar doların üzerinde harcama yapılması öngörülüyor.

Dünya Bankası'ndan emtia raporu: Enerji ve gıdada yükseliş bekleniyor

Dünya Bankası'nın Emtia Piyasaları Görünüm Raporu'nun Ekim sayısında, petrol arzının 2026'da yüzde 5,2 azalmasını ve enerji fiyatlarının yüzde 32 yükselmesini bekliyor. Ortadoğu'daki çatışmaların şiddetlenmesi halinde Brent petrolün 2027'de ortalama 105 dolara çıkabileceği uyarısında bulunuluyor.

Petrol stoklarının azalmasıyla dünyanın yeni arz şoklarına karşı daha savunmasız hale geldiğine dikkati çekilen raporda, enerji fiyatlarının üç yıllık düşüşün ardından 2026'da yüzde 32 yükselmesinin, 2027'de ise yüzde 11,5 gerilemesinin öngörüldüğü kaydedildi. Raporda, çatışmanın tahıl sevkiyatlarını aksatması, El Nino'nun hasadı tehdit etmesi ve yüksek akaryakıt ile gübre fiyatlarının tarımsal üretim maliyetlerini artırması nedeniyle gıda emtia fiyatlarının 2026'da yüzde 10,3, 2027'de ise yüzde 7,2 yükselmesinin beklendiği aktarıldı. Genel emtia fiyatlarının 2026'da yüzde 23,1 artmasının ardından 2027'de yüzde 7 düşeceğinin tahmin edildiği bildirildi.

Brent petrol gözünü zirveye dikti...

Brent petrol, ABD'nin ara seçimlerin ardından İran'a yönelik olası yeni bir askeri harekât konusunda bazı Körfez ülkelerini uyardığı yönündeki haberlerin ardından 115 dolara yaklaştı. Ocak vadeli Brent petrolün varili özellikle 30 Ekim Cuma sabah saatlerinde yüzde 1'in üzerinde yükselerek 112,43 dolara çıkarken, en yüksek 114,06 doları gördü. 

UBS'den yılsonu için korkutan öngörü

UBS, Ortadoğu'daki jeopolitik belirsizlikler ve arz kesintisi riskleri nedeniyle Brent petrolün 2026 yılı sonunda varil başına 110 dolara ulaşacağını öngördü. Banka, 2027'nin mart, haziran ve eylül aylarına ilişkin fiyat tahminlerini de 5'er dolar artırdı. UBS, Brent petrolün Mart 2027 fiyat tahminini varil başına 90 dolardan 95 dolara, Haziran 2027 tahminini 85 dolardan 90 dolara, Eylül 2027 tahminini ise 80 dolardan 85 dolara çıkardı.

Microsoft'un bilançosunda yapay zeka etkisi

Microsoft'un net kârı yıllık yüzde 32 artarak 36,6 milyar dolara yükseldi. Alphabet'in geliri yüzde 25 büyüyerek 127,6 milyar dolara ulaşırken net kârı geriledi. Her iki teknoloji devinin bilançosunda yapay zekâ ve bulut yatırımları öne çıktı.

Microsoft'un 2027 mali yılının ilk çeyreğinde geliri, geçen yılın aynı dönemindeki 77,7 milyar dolardan yüzde 19 artışla 92,3 milyar dolara yükseldi.

Alphabet'in geliri arttı, net kârı yüzde 25 geriledi

Google'ın çatı şirketi Alphabet'in geliri, 2026'nın üçüncü çeyreğinde yıllık yüzde 25 artışla 127,6 milyar dolara ulaştı. Şirket, geçen yılın aynı döneminde 102,3 milyar dolar gelir elde etmişti.

Buna karşın Alphabet'in net kârı, geçen yılki 34,98 milyar dolardan 26,2 milyar dolara geriledi. Hisse başına kâr da 2,87 dolardan 2,12 dolara düştü.

Şirketin arama reklamı gelirlerine ilişkin sonuçlarının beklentileri karşılamaması ve yapay zekâ yatırımları hızlanırken nakit çıkışının artması, hisseler üzerindeki baskıyı artırdı.

Alphabet düşüşü Nasdaq'ı vurdu: Yapay zekâ endişesi büyüyor

Alphabet'in beklentileri karşılamayan arama reklamı sonuçları ve yapay zekâ harcamalarındaki artış, 29 Ekim Perşembe günü Nasdaq'ı yüzde 1,38 aşağı çekti. Haftalık bazda yüzde 0,88 artış söz konusu, S&P 500 de haftalık yüzde 1,27 arttı. Yatırımcıların odağında yapay zekâ yatırımlarının finansmanı ve artan borçlanma maliyetleri bulunuyor.

Fitch: Üç büyük risk kapıda

Uluslararası kredi derecelendirme kuruluşu Fitch Ratings, yayımladığı Küresel Risk Görünümü raporunda, dünya genelinde kredi risklerinin son çeyrekte olumsuz yönde seyrettiğini bildirdi. Fitch, özellikle yapay zekâ yatırımlarındaki hızlı büyümenin sürdürülebilirliği, Ortadoğu kaynaklı enerji fiyatı baskıları ve finansman maliyetlerindeki yükselişin küresel görünüm üzerinde belirleyici olduğunu vurguladı.

Tahvil getirilerindeki artışın yükselen reel faizlerle bağlantılı olduğu belirtilirken, hisse senedi piyasalarındaki son gelişmelerin yapay zekâ yatırımlarının ulaştığı seviyelere ilişkin endişeleri güçlendirdiği ifade edildi.

Avrupa'nın tüketici güveni dibe vurdu: Mayıs'tan bu yana en düşük seviye

Avrupa Birliği'nde tüketici güveni, nihai tahminlere göre, Eylül ayındaki revize edilmiş -16,1 seviyesinden düşerek Ekim 2026'da -17,3'e geriledi ve Mayıs ayından bu yana en düşük seviyeyi gördü.

Euro Bölgesi'nde ise tüketici güveni, Ekim 2026'da -17,9 seviyesinde gerçekleşti. Bu veri ise Eylül ayındaki -16,8 seviyesinden düşüş göstererek yine Mayıs ayından bu yana en düşük seviyesine ulaştı.

Putin'den Elon Musk'a övgü: Gerçek bir dahi, yakın temas halindeyiz

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Elon Musk'ı "gerçek bir dahi" olarak nitelendirerek yakın temas halinde olduklarını açıkladı. Putin, Rusya'nın Starlink'e rakip olarak geliştirdiği Rassvet projesi kapsamında ABD'li ortaklarla yürütülen işbirliğinin ayrıntılarını paylaştı. BBC'nin aktardığına göre Putin, Musk hakkında, "O bir dahi, gerçek bir dahi. Bay Musk da dahil olmak üzere Amerikalı ortaklarımızla yakın temas halindeyiz" ifadelerini kullandı.

Putin, Rusya'nın geliştirdiği Rassvet uyduları ile Musk'ın sahibi olduğu SpaceX bünyesindeki Starlink uydularının yörüngede birbirleriyle etkileşime girmemesi için iletişim halinde olduklarını belirtti.