Kişi başı gelir 19.762 dolar değil, en yoksul %20'ninki 6.324 dolar

Levent Gürses

Enflasyon, büyüme ve işsizlik verilerinin açıklandığı bir haftayı geride bıraktık. Beklentilerin altında yüzde 2,3'lük bir büyüme, bir türlü yüzde 30'un altına inmeyen yüzde 31,5'lik enflasyon, dar tanımlı yüzde 7,6'dan 8,1'e yükselen geniş tanımlı gerçek işsizliğin ise yüzde 30'un üzerine çıktığı bir ekonomik ortam...

Enflasyon, büyüme ve işsizlik aynı haftada açıklanınca akıllara hemen Sefalet Endeksi ve Türkiye'nin yeri geliyor. Malumunuz, Sefalet Endeksi (Misery Index) ilk kez ABD’li ekonomist Arthur Melvin Okun tarafından işsizlik oranı ve enflasyon rakamları toplanarak formüle edilmiş.

Bu endeksi daha sonra ekonomistler Robert Barro ve Steve Hanke faiz oranını ekleyip, büyüme oranını bunların toplamından çıkartarak formüle etmişler. Biz işsizlik oranı ve enflasyon rakamlarının toplamından oluşan Sefalet Endeksi’ne hızla bakalım.

Sefalet Endeksi'nde tıpkı enflasyonda olduğu gibi Venezuela, İran ve Arjantin'den sonra dördüncü sıradayız.

Durum şöyle; (ilk rakam enflasyon, ikincisi işsizlik)

Venezuela: 576+5,3=581,3

İran: 87,9+7,2=95,1

Arjantin: 33,8+7,8=41,6

Türkiye: 31,5+8.1=36,6

Güney Afrika: 4,3+33,6=37,9

Swaziland: 2,5+34,2=36,7

Surinam: 24,8+7,8=32,6

Not: Enflasyonda Türkiye; Ağustos, diğer ülkeler Temmuz verisi, ancak işsizlik oranı sadece Türkiye'de güncel, G.Afrika Haziran, Arjantin Mart ve İren'ınki Aralık 2024 diğer ülkelerin Aralık 2025'e ait.

Sefalet Endeksi'ni geçelim, alıştık artık... Büyüme verilerine bakalım önce.

TÜİK, 31 Ağustos Pazartesi günü yılın ikinci çeyreğine ait Gayrisafi Yurt İçi Hasıla'da (GSYH) değişim verisini açıkladı. Buna göre Nisan-Haziran döneminde GSYH, bir önceki yılın aynı çeyreğine göre yüzde 2,3 arttı. Geçen yılki kuraklığın ardından tarım sektöründeki büyüme dikkat çekici oldu; yüzde 13,3... Sanayi sektörü yüzde 2,9 büyürken, inşaat sektörü yüzde 1,9 küçüldü.

Gelir dağılımına göre kişi başına milli gelir hesaplaması yapalım

İkinci çeyrek itibarıyla GSYH cari fiyatlarla bir önceki yılın aynı çeyreğine göre yüzde 36 artarak 19 trilyon 869 milyar 747 milyon TL oldu. GSYH'nin ABD doları bazında değeri 438 milyar 347 milyon olarak gerçekleşti.

Önceki üç çeyrek yıl ile son çeyrek yıl toplandığında, Türkiye'nin GSYH'si 2026'nın ilk yarısı itibarıyla yıllık 1 trilyon 705 milyar 871 milyon dolar oldu.

Bunu yine TÜİK tarafından açıklanan, Haziran sonu itibarıyla 86 milyon 320 bin 602 olan toplam Türkiye nüfusuna böldüğümüzde kişi başı milli gelirimizin 19 bin 762 dolar olduğunu görüyoruz.

Bu mevcut dolar/TL kurundan yıllık 953 bin 528 liraya denk geliyor. Aylık 79 bin 459 lira demek.

Hiç gerçekçi değil; kişi başı aylık 79,5 bin TL...

Hatırlatalım;

Asgari ücret 28 bin 75 lira.

En düşük emekli aylığı 25 bin 601 lira.

En düşük memur emeklisi aylığı 31 bin 527 lira.

En düşük memur maaşı 70 bin 224 lira.

Üniversite mezunu 9/1 dereceli memurun maaşı 73 bin 70 lira.

Öğretmen maaşı (1/4 dereceli) 83 bin 254 lira.

TÜİK'in milli gelir hesaplamasına göre, iki emekliden oluşan bir haneye 158 bin 918 lira giriyor. Taş çatlasa 70 bin lira girer, yarısı bile değil...

Örneğin, öğretmen anne-baba ve iki çocuğun yaşadığı bir haneye 317 bin 836 lira girmesi demek.

Oysa öğretmen maaşı 83 bin 254 lira, 166 bin 508 lira giriyor haneye...

 

Hesapta bir yanılsama var

 

Nüfusa bölünerek ortalama kişi başı milli gelir gerçeği yansıtmıyor.

Kişi başı milli geliri nüfusun yüzde 20'lik dilimlere bölünerek gelir dağılımına göre hesaplamak daha doğru... Yani; en zengin yüzde 20'lik dilim milli gelirin ne kadarını alıyor ve kişi başına ne düşüyor. Aynı şekilde en  yoksul yüzde 20'de kişi başına ne düşüyor.

Son verilerle hesaplamayı yaptık:

- Milli gelirde ilk yüzde 20'nin payı (en yoksul): yüzde 6,4

- En yoksul yüzde 20'nin GSYH'dan aldığı pay (bin dolar): 109.175.766

- En yoksul yüzde 20'nin kişi başı GSYH'si: 6.324 dolar

 

- İkinci yüzde 20'nin payı: yüzde 10,4

- İkinci yüzde 20'nin GSYH'dan aldığı pay (bin dolar): 177.410.620

- İkinci yüzde 20'nin kişi başı GSYH'si: 10.276 dolar

 

- Üçüncü yüzde 20'nin payı: yüzde 14,6

- Üçüncü yüzde 20'nin GSYH'dan aldığı pay (bin dolar): 249.057.217

- Üçüncü yüzde 20'nin kişi başı GSYH'si: 14.426

 

- Dördüncü yüzde 20'nin payı: yüzde 20,7

- Dördüncü yüzde 20'nin GSYH'den aldığı pay (bin dolar): 353.115.370

- Dördüncü yüzde 20'nin kişi başı GSYH'si: 20.454

 

- Beşinci yüzde 20'nin payı (en zengin): yüzde 48,0

- En zengin yüzde 20'nin GSYH'den aldığı pay (bin dolar): 818.818.249

- En yoksul yüzde 20'nin kişi başı GSYH'si: 47.429

 

Demek ki en yoksul yüzde 20 GSYH'den sadece 109 milyar dolar alıyor ve kişi başı GSYH 6 bin 324 dolar...

En zengin yüzde 20 ise milli gelirden en yoksulların 8 misline yakın pay alıyor: 819 milyar dolar ve kişi başı gelir de sekiz misline yakın 47 bin 429 dolar...

Bu hesaplamanın gösterdiği en önemli gerçek şu:

- Toplumun yüzde 60'ı (yüzde 20'lik ilk 3 grup), 19.762 dolarlık genel ortalamanın altında bir gelire sahip.

-  Toplumun en altındaki yaklaşık 17,2 milyon kişi (en fakir %20), resmi ortalamanın neredeyse üçte biri bir gelirle yaşıyor.

-  Ve 19.762 dolarlık genel ortalama gelire toplumun sadece en zengin yüzde 20'si ve ona yakın olan diğer yüzde 20'si (yani 4. ve 5. gruplar) ulaşabiliyor.

 

En yoksul yüzde 20'nin aylık geliri 25 bin 401 lira (yani açlık sınırının altında) iken, ikinci yoksul yüzde 20'nin aylık geliri 41 bin 275 lira...

En zengin yüzde 20'nin aylık geliri ise 190 bin 506 lira...

 

Haftanın diğer önemli gelişmeleri şöyle:

 

Ağustos'ta otomobil satışları yüzde 12 azaldı

Ağustos ayında otomobil satışları yüzde 11,91 azalarak 81 bin 31'e düştü. Türkiye otomobil ve hafif ticari araç toplam pazarı, 2026 yılı Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 11,91 oranında daralarak 719 bin 996 adet olarak gerçekleşti.

Otomobil satışları, 2026 yılı Ocak-Ağustos döneminde geçen yıla göre yüzde 13,78 oranında daralarak 564 bin 241 adet, hafif ticari araç pazarı ise yüzde 4,40 daralarak 155 bin 755 adet oldu. Otomobil ve hafif ticari araç pazarı 2026 Ağustos ayında yüzde 20,28, otomobil pazarı yüzde 25,16 daralırken, hafif ticari araç pazarı yüzde 0,34 oranında arttı.

2026 yılı Ağustos ayı otomobil ve hafif ticari araç pazarı 2025 yılı Ağustos ayına göre yüzde 20,28 oranında daralarak 81 bin 31 adet oldu. 2026 Ağustos ayında otomobil satışları bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 25,16 daralarak 61 bin 529 adet olurken, hafif ticari araç pazarı yüzde 0,34 artarak 19 bin 502 adet oldu.

Otomobil ve hafif ticari araç pazarı 5 yıllık Ağustos ayı ortalama satışlara göre yüzde 4,4 oranında arttı. Otomobil pazarı, 5 yıllık Ağustos ayı ortalama satışlara göre yüzde 2,3, hafif ticari araç pazarı, 5 yıllık Ağustos ayı ortalama satışlara göre yüzde 11,6 arttı.

"Ağustos'ta ihracatımız 23,5 milyar dolar ile rekor kırdı"

Ticaret Bakanı Ömer Bolat, Türkiye'nin ağustos ayı ihracatının, yıllık yüzde 8,1 artışla 23,5 milyar dolara çıkarak en yüksek ağustos ayı rakamı olarak kayıtlara geçtiğini belirterek, "Ocak-ağustos döneminde de ihracatımız 185 milyar dolarla rekor kırdı, ağustosta yıllıklandırılmış ihracatımız 280,3 milyar dolarla Cumhuriyet tarihimizin en yükseği oldu." dedi.

Petrol fiyatlarında Hürmüz yangını; Brent 96 doları zorluyor

Petrol fiyatları ABD-İran gerilimiyle yüksek seviyelerde seyrediyor. Brent petrolün varili 4 Eylül Cuma sabah saatlerinde 96 dolara yaklaşmış durumda; 95,88 dolar. Brent petrol 3 Eylül günü 97.32 dolara kadar çıktı. Batı Teksas petrolü de 91,5 dolar seviyesinde.

ABD ordusu, ABD Başkanı Donald Trump'ın Tahran'ın boğaza mayın döşeme girişimlerine ve daha önce bir ABD askeri üssüne yapılan saldırıya misilleme olarak nitelendirdiği Hürmüz Boğazı çevresindeki İran hedeflerine yeni saldırılar düzenledi. Trump ayrıca, Tahran'ın misilleme yapması durumunda çok daha büyük bir karşılık vereceği tehdidinde bulundu. İran, bölgedeki ABD üslerini hedef alarak ve Ürdün'e füze fırlatarak zaten karşılık verdiğini söyledi.

Bu arada, ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, İran'ın iflasının "hızlanma aşamasında" olduğunu belirtirken, Pazartesi günü Hürmüz'den 17 milyon varil ham petrol geçtiğini ve bunun Tahran'ın stratejik boğazı kontrol edemediğini gösterdiğini kaydetti.

Avrupa'da doğalgaz 44 ayın zirvesine çıktı

Avrupa'da doğalgaz fiyatları, Orta Doğu'da çatışmaların yeniden şiddetlenmesinin Basra Körfezi'nden sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) ihracatında yeni aksamalara yol açabileceği endişelerini artırmasıyla Ocak 2023'ten bu yana en yüksek seviyeye çıktı. Avrupa'da doğalgaz fiyatlandırmasında referans kabul edilen Hollanda merkezli TTF'de ekim vadeli kontratlarda doğalgazın megavatsaat fiyatı cuma günü 66,97 avrodan kapandı. Fiyatlar 31 Ağustos Pazartesi günü yüzde 4,4 artarak 69,90 avroya yükseldi. Böylece doğalgaz fiyatları 69 avronun üzerine çıkarak Ocak 2023'ten bu yana en yüksek seviyeyi gördü.

Motorin ve benzine zam geldi

ABD ile İran arasında yeniden yükselen gerilim ve Ukrayna’nın Rusya’daki petrol rafinerilerine yönelik saldırıları, küresel petrol piyasalarında arz endişelerini artırdı. Jeopolitik risklerin etkisiyle motorine 7,72 TL, benzine ise 2,48 TL zam yapıldı. Yapılan zammın ardından İstanbul'da motorinin litre fiyatı 90 liraya yaklaşmış oldu. Ankara ve İzmir'de motorinin litre fiyatı 90 lira bandına ulaşmış oldu.

Akaryakıta gelen son zammın ardından 3 büyükşehirde fiyatlar şu şekilde:

İstanbul Avrupa Yakası: Benzin 76,92 TL, motorin 88,88 TL

İstanbul Anadolu Yakası: Benzin 76,77 TL, motorin 88,76 TL

Ankara: Benzin 77,87 TL, motorin 90,00 TL

İzmir: Benzin 78,15 TL, motorin 90,27 TL

Kredi ve kart borçları 7 milyara ulaştı, takipteki borçlar 6 milyar

BDDK'ya 28 Ağustos ile biten haftada tüketici kredilerinin tutarı bir önceki haftaya göre 29 milyar 307 milyon lira arttı. Toplam tüketici kredisi borcu 3 trilyon 452 milyar 811 milyon liraya ulaştı. Bu tutarın 826 milyar 909 milyon lirası konut, 41 milyar 848 milyon lirası taşıt ve 2 trilyon 584 milyar 55 milyon lirası ihtiyaç kredilerinden oluştu.

Bireysel kredi kartı borçları da bir haftada yüzde 2,9 artış kaydederek 3 trilyon 450 milyar 843 milyon lira düzeyine ulaştı. Bireysel kredi kartı borçlarının 1 trilyon 299 milyar 405 milyon lirasını taksitli, 2 trilyon 151 milyar 438 milyon lirasını taksitsiz borçlar oluşturdu.

Tüketici kredisi ve kredi kartı borçlarının toplamı 6 trilyon 903 milyar 654 milyon lira oldu.

Borçla beraber ödeyememe krizi de büyüdü. Ödenemediği için bankaların takibine alınan borç tutarı bir haftada 5 milyar 980 milyon lira artışla 844 milyar 947 milyon liraya çıktı. Takipteki borçların 633 milyar 786 milyon lirasına özel karşılık ayrıldı. Bu dönemde taksitli ticari kredilerin tutarı da 4 milyar 752 milyon lira artarak 4 trilyon 235 milyar 83 milyon lira oldu.

Borcu olan herkesi ilgilendiriyor: Kredi kartı faiz oranları açıklandı

TCMB, 1 Eylül 2026’dan itibaren geçerli olacak kredi kartı azami faiz oranlarını açıkladı. Aylık azami akdi faiz, dönem borcu 30 bin TL’nin altında olan kartlarda yüzde 3,25, 30 bin–180 bin TL arasında yüzde 3,75, 180 bin TL’nin üzerinde ise yüzde 4,25 olarak uygulanmaya devam edecek.

Kredi kartıyla nakit çekenlere bankalardan "kısıtlama" uyarısı

Bankalar, kredi kartlarının nakit çekim amacıyla suistimal edilmesi veya ödeme düzeninin aksaması gibi riskli durumlarda inceleme başlatarak kartları kısıtlayabiliyor ya da tamamen kapatabiliyor.

TCMB’den yeni düzenleme: Kimlik doğrulamada yeni kurallar

TCMB, ödeme ve elektronik para kuruluşlarında uzaktan kimlik tespiti ve doğrulama süreçlerini yeniden düzenledi. Yeni düzenlemeyle biyometrik veriler ile elektronik kimlik doğrulama özelliğine sahip belgeler mevzuata eklenirken, kimlik bilgilerinin doğrulanmasında NFC esas yöntem olarak belirlendi; NFC’nin kullanılamadığı durumlar için alternatif doğrulama yöntemleri öngörüldü.

Bütçenin karadeliği: 4,9 milyar TL’lik müşavirlik gideri

İktidarın özel sektöre yaptırdığı işleri kapsayan, “Bütçenin karadeliği” olarak nitelendirilen müşavirlik ödemeleri, 7 ayda 5 milyar TL’ye dayandı. Kamu bütçesinden müşavir firma ve kişilere 7 ayda 4,9 milyar TL aktarıldı. BirGün’ün haberine göre, müşavir firma ve kişilere ödemeler harcamasının 2,9 milyar TL’si, “Müşavirlik Giderleri” başlığında sınıflandırıldı. Müşavir firma ve kişilere yapılan 4,9 milyar TL’lik ödemenin 1,2 milyar TL’si ise proje giderlerinden oluştu.

Müşavir firma ve kişilere yedi ayda yapılan 4,9 milyar TL’lik ödemenin yanı sıra kamunun, “müteahhitlik gideri” de dudak uçuklatıyor. Muhalefetin, “Kaynak transferinin kestirme yolu” olarak nitelendirdiği kamu projeleri kapsamında müteahhitlere Ocak-Temmuz 2026 döneminde aktarılan toplam kaynak, 180,6 milyar TL ile ifade ediliyor.

“İtibarın” ölçüsü kaçtı: Krizde 1,9 trilyon TL’lik harcama

AKP’nin, “İtibardan tasarruf olmaz” anlayışıyla yönetilen ve ekonomisi uçuruma sürüklenen Türkiye’de, altı ayda 1 trilyon 948 milyar 265 milyon TL’lik kamu alımı yapıldı. 2026’nın ilk yarısında 433,9 milyar TL’lik kamu alımı, ihalesiz gerçekleştirildi.

Birgün gazetesinin özel haberine göre, toplam 1,9 trilyon TL’lik kamu alımının 210 milyar 424 milyon TL’sini doğrudan temin yoluyla, 223 milyar 517 milyon TL’sini ise istisna kapsamında yapılan alımlar oluşturdu. Kamu İhale Kanunu kapsamında yapılan alımların toplam tutarı ise 1 trilyon 514 milyar 323 milyon TL olarak gerçekleşti. İhalesiz yapılan alımların toplam kamu alımları içindeki oranı ise yüzde 22 olarak hesaplandı.

Alım gücü işte böyle eridi: 40 ekmekten 11'e

Fiyatların üç yılda ulaştığı seviye, satın alma gücünde farklı bir tablo ortaya koyuyor. Haziran 2023 döneminde İstanbul’da 200 gram ekmek 5 TL seviyesindeydi. 200 TL ile 40 ekmek alınabiliyordu. Birgün gazetesinin özel haberine göre, bugün 200 gram ekmeğin 17,50 TL’ye ulaşmasıyla aynı para yaklaşık 11 ekmeğe yetiyor. 200 TL’nin alabildiği ekmek miktarı yaklaşık yüzde 72,5 azaldı. Üç yıl önce aynı parayla bugünkünün yaklaşık 3,6 katı ekmek alınabiliyordu.

Benzinde de tablo benzer. Şimşek’in görevi devraldığı Haziran 2023’te İstanbul Anadolu Yakası’nda benzinin litre fiyatı yaklaşık 21,19 TL idi. 2 Eylül 2026’da aynı bölgede benzin 74,21 TL’ye çıktı. Böylece 200 TL ile alınabilen benzin miktarı 9,4 litreden 2,7 litreye geriledi. Bu da yaklaşık yüzde 71’lik kayıp anlamına geliyor.

Dana etinde ise 200 TL’nin karşılığı üç yıl içinde yaklaşık 580 gramdan 203 grama düştü. Üç yıl önce aynı parayla bugünkünün yaklaşık 2,9 katı dana eti alınabiliyordu.

200 TL'nin üç yılda alım gücünün nasıl eridiğine dair bazı ürünlerde karşılaştırmalar şöyle:

Yumurta: 73 adet → 29 adet

Alınabilen miktar yaklaşık %60 azaldı

 

Kaşar peyniri: 1 kilo → 378 gram

Alınabilen miktar yaklaşık %62 azaldı

 

Tavuk eti: 3 kilo 60 gram → 1 kilo 635 gram

Alınabilen miktar yaklaşık %47 azaldı

 

Pirinç: 4 kilo 493 gram → 2 kilo 148 gram

Alınabilen miktar yaklaşık %52 azaldı

 

Toz şeker: 7 kilo 55 gram → 3 kilo 516 gram

Alınabilen miktar yaklaşık %50 azaldı

Akdoğan'dan 200 liralık banknotla kıyma hesabı

Yeni Parti Ankara Milletvekili Umut Akdoğan, hayat pahalılığına kıyma fiyatı üzerinden dikkati çekerek, "2023 senesinde eğer birisi 200 lirayı verirse 750 gram kıyma alabiliyordu. Aradan 3 sene geçti. Bizim 200 TL karşılığında aldığımız 750 gram kıyma ne oldu? 200 grama düştü. Koca kıyma gitti kala kala 3 yılın sonunda 200 liraya karşılık bir top kıyma kaldı" dedi.

Hepsiburada'nın yeni sahibi banka satın aldı; Hepsi Bank

Kazakistan merkezli şirket, Hepsiburada’daki yüzde 86,74’lük payının ardından Rabobank A.Ş.’yi de satın alarak Türkiye’de e-ticaret ve finansı aynı dijital ekosistemde buluşturmaya hazırlanıyor. Banka Hepsi Bank adıyla yeniden yapılandırıldı.

Satın almayla birlikte şirket, Türkiye'deki e-ticaret faaliyetlerinin yanı sıra bankacılık ve finansal hizmetlerde de doğrudan faaliyet gösterebileceği bir yapıya kavuştu. Kaspi.kz, e-ticaret, ödeme sistemleri ve finansal teknolojiler alanındaki deneyimini Türkiye'ye taşımaya hazırlanırken, Hepsiburada ile bankacılık hizmetlerini aynı dijital ekosistem içerisinde buluşturmayı hedefliyor.

21 finans devi sabitcoin için ortak şirket kuruyor

Aralarında Bank of America, Wells Fargo, Deutsche Bank ve UBS’nin de bulunduğu 21 finans kuruluşu, sabitcoin ihracını desteklemek amacıyla ortak şirket kurma kararı aldı. İlk etapta dolara endeksli sabitcoin çıkarılması, ürünün 2027’nin ilk yarısında piyasaya sürülmesi planlanıyor.

Fed raporu: Ekonomi büyüyor ancak riskler artıyor

ABD Merkez Bankası (Fed), ekonomik faaliyetin son haftalarda ılımlı artış gösterdiğini belirterek, "Ekonomi büyüyor ancak riskler artıyor" ifadesine yer verdi. Fed, Amerikan ekonomisindeki mevcut duruma ilişkin değerlendirmelerin yer aldığı "Bej Kitap" raporunun eylül sayısını yayımladı.

Raporda, ekonomik faaliyetin temmuz başından bu yana ılımlı artış gösterdiği, 12 bölgenin 10'unun "hafif ila orta" hızda büyüme bildirdiği, 2 bölgede ise herhangi bir değişiklik olmadığı kaydedildi. Tüketici harcamalarının genel olarak hafif arttığına değinilen raporda, imalat faaliyetlerinin çoğu bölgede hız kazandığı aktarıldı.

Trump’tan dronlara yüzde 100'e varan gümrük vergisi

ABD'de Trump yönetimi yabancı menşeli dronlara yüzde 100'e varan gümrük vergisi getirdi. New York Times haberine göre, ağırlığı yaklaşık 25 kg'ın üzerinde olan veya termal görüntüleme kullanan dronlara yüzde 100 vergi uygulanacak. Bu tür dronların büyük çoğunluğu Çin'de üretiliyor ve orman yangınlarını takip etme, kayıp kişileri bulma gibi amaçlarla birçok kolluk kuvveti tarafından yaygın şekilde kullanılıyor. Daha küçük dronlarda vergi oranı yüzde 25 olarak belirlendi.

Trump, bu vergileri geçen ay, Ticaret Bakanlığı'nın yabancı dronlara ve bileşenlere bağımlılığı ulusal güvenlik tehdidi olarak nitelendiren bir soruşturmasının ardından duyurmuştu. Yönetim, ABD'nin drone teknolojisinde Çin'e olan bağımlılığından kurtulması gerektiğini savunuyor. Şenžen merkezli tek bir Çinli şirket olan DJI'nin dünya çapındaki ticari drone üretiminin yüzde 70'inden fazlasını gerçekleştirdiği tahmin ediliyor.