Gabriel García Márquez’in “Kırmızı Pazartesi”si gerçek oldu

Levent Gürses

Türkiye ekonomisinin genel olarak fon krizine odaklandığı ve uzmanların tabiriyle, "fon balonu nihayet patladı" ve 500 binin üzerinde kişi yatırdığı parayı halen alamadı. Gabriel García Márquez’in işleneceğini bütün kasabanın bildiği, ancak kimsenin engellemediği bir namus cinayetini anlatan romanı Kırmızı Pazartesi'de olduğu gibi, bu fonlarda sorunlar olduğu ve aşırı yükselişin sonunda patlayacağı biliniyordu.

Kısacası, Türkiye'de yaşanan fon krizi, tasfiye sürecine alınan fonlarda birikimi bulunan yüz binlerce kişiyi endişelendiriyor. Sermaye Piyasası Kurulu'na (SPK) göre bu fonlarda 455 bin 758 tekil yatırımcı bulunuyor. Yatırımcılar, bu fonlardaki birikimleriyle ilgili şu anda bir işlem yapamadıklarını, bazı fonlardaki yatırımlarının değerlerinin ise düştüğünü aktarıyor.

Yetkililer, söz konusu fonlarda yatırımları bulunanların mağduriyetlerini gidereceklerini söylüyor. Yatırımcılar ise somut adımlar atılmasını ve bir takvimin belirlenmesini talep ediyor. Krizden etkilenenler, çeşitli sosyal medya gruplarında bir araya geliyor, seslerini duyurmaya çalışıyor.

Haftanın önemli gelişmeleri şöyle:

Eşel Mobil kalkıyor, akaryakıta büyük zam

Akaryakıtta fiyat artışlarının ÖTV üzerinden dengelenmesine olanak tanıyan Eşel Mobil Sistemi 1 Ekim itibarıyla uygulamadan kalkıyor.  Benzinin litresinde alınan ÖTV’nin 4,43 TL’den yasal sınır olan 14,83 TL’ye çıkması durumunda, KDV etkisiyle birlikte pompaya 12,48 TL’ye varan artış yansıması riski bulunuyor. Eşel Mobil’in uygulamadan kaldırılmasının yalnızca akaryakıt fiyatlarını değil, iğneden ipliğe her alanda hissedileceği öngörülürken, fiyat artışlarının yıl sonu enflasyonunu doğrudan etkilemesi bekleniyor.

Eşel Mobil’in bu dönemde kaldırılmasını Ondokuz Mayıs Üniversitesi’nden Prof. Dr. Murat Batı, “İktidar akaryakıt gelirinden mahrum kalmak istemiyor” diye yorumladı.

Gerçek işsizlik yüzde 31'e çıktı

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), ağustos ayı iş gücü verilerini açıkladı. Buna göre, 15 ve daha yukarı yaştaki kişilerde işsiz sayısı 2026 Ağustos ayında bir önceki aya göre 106 bin kişi azalarak 2 milyon 740 bin kişi oldu. İşsizlik oranı ise 0,3 puan azalarak yüzde 7,8 seviyesinde gerçekleşti. Zamana bağlı eksik istihdam, potansiyel işgücü ve işsizlerden oluşan atıl işgücü oranı 2026 Ağustos ayında bir önceki aya göre 0,4 puan artarak yüzde 31'e çıktı.

Fitch'ten bankacılık sektörüne jeopolitik risk uyarısı

Fitch Ratings, gelişmekte olan ülke bankalarının jeopolitik şoklar, yüksek enflasyon ve küresel faizlerdeki yükselişe rağmen dirençli kaldığını belirtti. Ancak Türkiye dahil bazı bankacılık sektörlerinin görünümünü "kötüleşen" seviyesine çekti.

Hazine'nin borçları 16 trilyona dayandı

Faize giden kaynak büyürken Hazine’nin borç yükü de katlanıyor. Hazine’nin iç ve dış borç stoku bu yılın ilk sekiz aylık döneminde 2 trilyon 231 milyar lira artarak Ağustos ayı sonunda 15 trilyon 894 milyar liraya yükseldi. Böylece, Hazine borçları Ocak-Ağustos döneminde yüzde 16,3 oranında arttı. Borç anapara ödemesi geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 202 oranında artış kaydetti.

Morgan Stanley: 2027'de dolar değerlenecek

ABD'nin önde gelen bankalarından Morgan Stanley, doların 2026'da değer kaybedeceği şeklindeki öngörüsünü revize ederek 2027 ortasına kadar doların güçleneceği tahmininde bulundu. Morgan Stanley, şu anda yaklaşık 101,2 seviyesinde bulunan dolar endeksinin (DXY) 2027 ortasına kadar 104 seviyesine yükselmesini bekliyor.

İstanbul Sanayi Odası Türkiye İmalat PMI, Eylül’de 47,9’a gerileyerek Ağustos’taki 48,1 seviyesinden düştü ve endeks, üst üste 30.ay 50,0 eşik değerinin altında kaldı:

-- Zayıf Talep Siparişleri Baskılamaya Devam Etti: Orta Doğu’daki savaşın yarattığı belirsizlik ve olumsuz talep koşulları nedeniyle yeni siparişlerdeki daralma eylülde sürdü. Düşüş ağustosa kıyasla hafifçe belirginleşirken, zayıf uluslararası talep nedeniyle yeni ihracat siparişleri de geriledi.

 -- Üretimdeki Daralma Dördüncü Aya Taşındı: Zorlu piyasa koşulları ve yeni siparişlerdeki zayıf seyir nedeniyle imalat sanayi üretimi eylülde üst üste dördüncü ay geriledi. Üretimdeki düşüş ağustosa kıyasla hızlanırken, hazirandan bu yana en yüksek seviyede gerçekleşti.

 -- İstihdamdaki Gerileme 22. Aya Uzandı: İmalat sektöründe çalışan sayısı eylülde üst üste 22’nci ay azaldı. İstihdamdaki daralma ağustosa kıyasla hafiflerken, firmaların yeni siparişlerdeki zayıflığa bağlı olarak çalışan sayılarını azaltmaya devam ettiği görüldü.

 -- Satın Alma Faaliyetleri ve Stoklar Geriledi: Yeni siparişlerdeki zayıflığa uyum sağlamak isteyen imalatçılar, eylülde satın alma faaliyetlerini ve girdi stoklarını azaltmayı sürdürdü. Buna karşılık, gıda ürünleri sektöründe üretim gereksinimlerindeki artışa bağlı olarak girdi alımlarında belirgin bir genişleme kaydedildi.

 -- Maliyet ve Satış Fiyatı Enflasyonu Hızlandı: Yakıt, petrol, taşımacılık ve hammadde maliyetlerindeki artışın etkisiyle girdi fiyatları enflasyonu eylülde son dört ayın en yüksek seviyesine çıktı. Artan maliyetlerin müşterilere yansıtılmasıyla nihai ürün fiyatları enflasyonu da dört aylık zirveye ulaştı.

-- Tedarik Zincirlerinde Aksamalar Sürdü: Artan fiyatlar, deniz taşımacılığındaki gecikmeler ve malzeme eksiklikleri tedarikçi performansını olumsuz etkilerken, teslimat sürelerinin uzamasına neden oldu. Bununla birlikte, sektörlerin büyük bölümünde girdilerin temin süresi Eylül’de daha hızlı gerçekleşti.

İstanbul Sanayi Odası Türkiye Sektörel PMI eylül ayı raporuna göre;

 -- Gıda ürünlerinde altı aylık yavaşlamanın ardından üretim yeniden güçlü şekilde artarken, yeni siparişler ve ihracat siparişleri de genişledi; tekstilde ise üretim ve yeni siparişlerdeki zayıflamanın sürmesiyle istihdamdaki düşüş son 10 ayın en belirgin seviyesine ulaştı.

 -- Giyim ve deri ürünlerinde yeni siparişlerdeki daralma hızlanırken, ihracat siparişlerinin de beş ay sonra yeniden gerilemesi üretim ve istihdamı olumsuz etkiledi; ağaç ve kâğıt ürünlerinde ise yeni siparişlerdeki düşüş son altı ayın en yüksek seviyesine çıkarken, istihdam Mayıs 2020’den bu yana en hızlı gerilemesini kaydetti.

 -- Kimyasal, plastik ve kauçuk ürünlerinde üretim ve yeni siparişlerdeki belirgin zayıflama sürerken, üretimdeki daralma sektörler arasında en sert seviyede gerçekleşti; metalik olmayan minerallerde ise yeni siparişlerdeki düşüşle üretim son üç ayda ilk kez geriledi.

 -- Ana metal sanayinde yeni siparişlerdeki gerilemeyle üretim yavaşlarken, satış fiyatları enflasyonu sektörler arasında en yüksek seviyeye ulaştı; makine ve metal ürünlerinde ise ihracat siparişlerinin yeniden gerilemesiyle yeni siparişlerdeki yavaşlama sürerken üretim ve istihdam azaldı.

 -- Elektrikli ve elektronik ürünlerde ihracat siparişlerindeki zayıflamayla üretim ve toplam yeni siparişler gerilerken, tedarikçilerin teslimat süreleri son bir yılda ilk kez iyileşti; kara ve deniz taşıtlarında ise yeni siparişlerdeki yavaşlama 34’üncü ayına taşınırken ihracat siparişleri ve istihdam artış gösterdi.