20 Kasım 2026

Kaveh Zahedı - Biyolojik çeşitlilik planları giderek iyileşiyor; artık taahhütleri eyleme dönüştürme zamanı

kaveh-zahedi-biyolojik-cesitlilik-planlari-giderek-iyilesiyor-artik-taahhutleri-eyleme-donusturme-zamani

Biyolojik çeşitlilik planları giderek iyileşiyor; artık taahhütleri eyleme dönüştürme zamanı

Kaveh Zahedi

Müzakereciler her iki yılda bir biyolojik çeşitlilik COP’larında bir araya geldiklerinde, konuşmalar genellikle kaç hedefin tutturulamadığı ve bu hedefleri gerçekleştirmek için ne kadar paraya ihtiyaç duyulduğu gibi büyük rakamlara yöneliyor. Bu rakamların ardında önemli bir dönüşüm yaşanıyor. Ülkeler, tarımı artık sadece biyolojik çeşitlilik kaybının bir nedeni olarak değil, çözümün temel bir parçası olarak görmeye başlıyor. FAO’nun 78 ulusal biyolojik çeşitlilik planını incelediği yeni bir analiz, ülkeler tarafından önerilen tüm planlı eylemlerin üçte birinden fazlasının tarım-gıda sistemlerini içerdiğini ortaya koydu.

Bu gerçek bir ilerlemedir.

Gıda üretim şekli değiştirilmeden küresel biyolojik çeşitlilik hedeflerine ulaşmanın gerçekçi bir yolu yoktur. Ancak tarımı bir biyolojik çeşitlilik planına dahil etmek işin kolay kısmıdır. Birçok ülke, hedefleri ve taahhütleri çiftliklerde, ormanlarda ve balıkçılıkta somut değişikliklere dönüştürmek için gereken kurumsal kapasite ve pratik destekten hâlâ yoksundur.

Ayrıca, Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesi ile uyumlu ulusal veri ve izleme sistemlerinden de yoksundurlar; bu durum, neyin işe yaradığını ve tek tek projelerin gerçek bir ilerlemeye katkıda bulunup bulunmadığını belirlemeyi zorlaştırmaktadır. Önümüzdeki hafta Ermenistan’ın Erivan kentinde düzenlenecek olan COP17 biyoçeşitlilik konferansının gerçek bir etki yaratması için, taahhütlerin eyleme dönüştürülmesine ve finansmanın, bu planların işlerlik kazanmasını sağlayan kritik ancak göz alıcı olmayan sistemlere aktarılmasına odaklanılması gerekmektedir.

Etkili izleme, hükümetlerin kaynakların nereye yönlendirilmesi gerektiğine ve ne zaman yön değiştirmeleri gerektiğine karar vermelerine yardımcı olur. Ayrıca, fon sağlayıcılara yatırımların sonuç verdiğine dair daha fazla güven vererek, gelecekteki finansman ve çabaların sonuç üreten yaklaşımlara yönlendirilmesine katkıda bulunur.

Madagaskar, bu planları hayata geçirmek için neyin gerekli olduğunu ve bazı parçaların eksik kalması durumunda neler olabileceğini gösterebilir. Bu Afrika ülkesi, biyolojik çeşitliliğin korunmasını tarım, ormancılık, hayvancılık ve balıkçılık sektörlerine entegre etmek için ulusal bir yol haritası geliştirmiştir. Bu yıl, 2035 yılına kadar son derece tehlikeli pestisitlerin kullanımını kademeli olarak sonlandırmayı öngören bir stratejiyi kabul ederek, kirlilikle ilgili bir biyolojik çeşitlilik taahhüdünü somut bir ulusal eyleme dönüştürmüştür.

Böyle bir politika, ancak çiftçilerin uygulanabilir alternatiflere ve bunları kullanmak için gerekli desteğe sahip olması durumunda işe yarar. Madagaskar’ın kuzeybatısındaki Boeny bölgesinde, 500’den fazla çiftçi, biyopestisit kullanımı, kompostlama, tarım-ormancılık, iyileştirilmiş pirinç üretimi ve daha sürdürülebilir balıkçılık gibi uygulamalar konusunda eğitim almıştır. Bir temel çalışma, biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımının yerel tarım ve balıkçılık faaliyetlerine gerçekçi bir şekilde nasıl entegre edilebileceğinin belirlenmesine yardımcı olmuştur. Örneğin, yengeç besleme havuzları, balıkçılara olgunlaşmamış yengeçleri avlamaya alternatif sunarak vahşi popülasyon üzerindeki baskıyı azaltıyor. FAO’nun desteklediği alanlardan birinde, 2024 yılından bu yana pirinç ve yengeç üretimi iki katına çıktı; bu da biyolojik çeşitliliğin korunmasının gıda üretiminin azalması anlamına gelmediğini gösteriyor.

Ayrıca 60.000’den fazla orman ve meyve ağacı fidesi dikildi. Ancak bunları toprağa dikmek sadece bir başlangıçtı. Restorasyon eğitimi ve toplulukla iletişim çalışmaları, yerel toplulukların yeni dikilen bitkileri korumasına ve bakımını yapmasına yardımcı oldu; bazı türlerde hayatta kalma oranları %90’a kadar ulaştı. Topluluklar ayrıca yeniden ağaçlandırılan alanların çevresine yangın önleme şeritleri inşa etti, yangınlara müdahale etmek için pompa ve püskürtücüler aldı ve orman yangınlarının gıda güvenliği ve geçim kaynakları için oluşturduğu riskler konusunda bilgilendirme faaliyetlerine katıldı.

Bunlar, Madagaskar’ın biyolojik çeşitliliği üzerindeki baskılarla karşılaştırıldığında mütevazı müdahalelerdir; ancak restorasyonun kalıcı olup olmayacağını belirleyen pratik önlemlerdir.

Madagaskar’ın pestisit stratejisi, son derece tehlikeli pestisit kullanımının azalıp azalmadığını, çiftçilerin daha güvenli alternatifleri benimsediğini ve toprak ile sudaki kirliliğin azalmakta olup olmadığını da içeren ölçülmesi gereken unsurları belirlemektedir. Ancak ulusal kirlilik verileri hâlâ dağınık durumdadır ve izleme kapasitesi sınırlıdır.

Orman yangınlarına ilişkin raporlamada da benzer bir sorun yaşanmaktadır. Yangın önleme şeritleri, eğitimler ve restore edilen hektarlar sayılabilir; ancak ulusal rapor, yangınların sıklığının, yaygınlığının veya yol açtığı hasarın azalıp azalmadığını gösteren konsolide bir referans noktası sunmamaktadır.

FAO’nun analizine göre, ulusal biyolojik çeşitlilik planlarının yalnızca %43’ü tarım ve gıda ile ilgili eylemlerdeki ilerlemeyi izlemeye yönelik göstergeler içermektedir. Göstergelerin mevcut olduğu durumlarda bile, bunlar genellikle etkilerinden ziyade kapsanan hektar sayısı, izlenen alanlar, kurulan tohum bankaları veya ulaşılan nüfus gibi faaliyetleri ölçme eğilimindedir. Yalnızca %3’ü uygulamalardaki değişiklikleri, standartlara ve sertifikasyona daha fazla uyumu ya da gıda güvenliği ve geçim kaynakları alanındaki sonuçları yansıtmaktadır. Ülkeler, yürütülen faaliyetlerin miktarını biliyor olsalar da, bunların davranış değişikliğine, geçim kaynaklarının iyileşmesine veya ölçülebilir ekolojik sonuçlara yol açıp açmadığını net bir şekilde göremeyebilirler.

Madagaskar’ın deneyimi, biyolojik çeşitliliğin yalnızca çevre bakanlıklarının sorumluluğu olarak ele alınamayacağını göstermektedir. Tarım, balıkçılık ve ormancılık kurumları, aynı yönde ilerleyen politikalar, yerel kapasite ve güvenilir bilgilerle bu ilerlemenin sağlanmasında rol oynamalıdır.

Müzakereciler önümüzdeki hafta Erivan’da bir araya geldiklerinde, görüşmeler uygulama araçlarının tamamını kapsamalıdır: finansman, kapasite, teknik ve bilimsel işbirliği ile teknolojiye erişim. Ülkeler, biyolojik çeşitlilik planlarını eyleme dönüştürmek, neyin işe yaradığını göstermek ve başarılı yaklaşımların gerekli ölçeğe ulaşmasını sağlamak için tüm bunlara ihtiyaç duymaktadır. Çünkü biyolojik çeşitliliğin korunmasına yapılan yatırım, gıda güvenliği ve dayanıklılığın dayandığı doğal sistemleri de güçlendirir. (earth.org)

Kaveh Zahedi, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) Genel Müdür Yardımcısı ve İklim Değişikliği, Biyolojik Çeşitlilik ve Çevre Ofisi Direktörüdür. Zahedi, FAO’nun iklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik, çevresel sürdürülebilirlik ve iklim finansmanı alanlarındaki çalışmalarını yönetiyor.

T-Soft E-Ticaret Sistemleriyle Hazırlanmıştır.