John Elkıngton - Ticaret anlaşmaları ekonomileri daha sürdürülebilir hale getiriyor mu?
Ticaret anlaşmaları ekonomileri daha sürdürülebilir hale getiriyor mu?
John Elkington
Yeni bir sürdürülebilir ticaret endeksi, anlaşmaların sürdürülebilirlik için fırsatlar yaratabileceğini, ancak ekonomilerin bu fırsatlardan en iyi şekilde yararlanacağını garanti etmediğini gösteriyor.
İnsanlar genellikle ticaret politikasını sıhhi tesisata benzetir. Gümrük vergileri, kotalar ve menşe kuralları, ancak bir sorun çıktığında dikkat çeken borular gibidir. En son Hinrich-IMD Sürdürülebilir Ticaret Endeksi, bu sistemleri daha çok bir sinir sistemi gibi ele alması ve bir pazarın standartlarını diğer ülkelerdeki fabrikalara, ormanlara ve balıkçılık filolarına bağlaması nedeniyle öne çıkıyor.
Endeks, 30 Asya-Pasifik ekonomisini ekonomik, toplumsal ve çevresel temellere göre sıralamaktadır. Bu tür üç temelli yaklaşım, belki de bariz nedenlerden ötürü ilgimi çekiyor. Ancak öne çıkan sadece sıralamalar değil. Beş yıllık veriye dayanan yazarlar artık daha zor bir soru sorabiliyor: Ticaret anlaşmaları ekonomileri daha sürdürülebilir hale getiriyor mu, yoksa zaten bu yönde ilerleyen ülkeleri bir araya mı getiriyor?
Kapı açıcılar, icracılar değil
Ana bulgu açık: Bir ticaret grubunun parçası olmak sadece kapıyı açar. Hiçbir anlaşma, sonrasında gelecek zorlu işi yapmaz. Rapor ayrıca net bir ödünleşmeyi de vurgulamaktadır.
CPTPP, yani Trans-Pasifik Ortaklığı için Kapsamlı ve İlerici Anlaşma, Asya-Pasifik, Amerika ve Avrupa’daki 12 üye ekonomiyi birbirine bağlayan önemli bir serbest ticaret anlaşmasıdır. Birleşik Krallık kısa süre önce anlaşmanın ilk Avrupalı üyesi oldu. Anlaşma, işgücü, sübvansiyonlar ve çevre koruma konularında bağlayıcı kurallar içerdiğinden, anlaşmaya katılmak için kendi yasalarınızda değişiklikler yapmanız gerekir.
15 üyeden oluşan Bölgesel Kapsamlı Ekonomik Ortaklık (RCEP), ticaret engellerini azaltmak ve bölgesel entegrasyonu güçlendirmek amacıyla 15 Asya-Pasifik ekonomisini bir araya getiren dünyanın en büyük serbest ticaret anlaşmasıdır.
Öte yandan, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) olarak bilinen oluşum, Pasifik Kıyısı çevresinde serbest ticareti, ekonomik büyümeyi ve bölgesel entegrasyonu teşvik etmek amacıyla 1989’da başlatılan bir hükümetlerarası forumdur. Ancak bu oluşum, üyelerinden herhangi bir kurala uymalarını şart koşmamaktadır. Bu tür bir anlaşma üyelerinden ne kadar çok şey talep ederse, üye sayısı o kadar azalma eğilimindedir. Şu ana kadar, görünüşe göre hiçbir anlaşma hem geniş bir kapsama hem de güçlü bir etkiye ulaşmayı başaramamıştır.
Yazarlar, daha güçlü taahhütlerin ekonomileri birbirine daha çok benzetip benzetmediğini incelediler, ancak bunun böyle olmadığını gördüler. CPTPP üyeleri aynı işgücü ve çevre kurallarına uymalarına rağmen, aralarında hâlâ büyük farklılıklar bulunmaktadır. Üç grubun tamamındaki yedi ekonomiyi birbirine bağlayan şey kurallar değil, bölgesel üretim ağlarındaki rolleridir. Örneğin, Brunei, listenin en üst sıralarında yer alan Singapur ile aynı üyeliklere sahip olmasına rağmen, listenin en alt sıralarında yer almaktadır.
Bu, bir zamanlar iyi yazılmış bir kuralın otomatik olarak daha güçlü kurumlar oluşturacağını düşünen herkes için – belki de genç halim de dahil olmak üzere – yararlı bir hatırlatmadır. Rapor, liderlerin mahkemeler, limanlar, okullar ve düzenleyici kurumlar gibi alanlarda on yıllar süren istikrarlı çalışmalar sayesinde ilerleme kaydettiğine işaret ediyor.
Her ekonominin ihracatındaki doğal kaynakların payını kişi başına emisyonlarıyla karşılaştırırsanız, ticaret anlaşmalarının bu durumu pek açıklamadığını görürsünüz.
Ticaretin dörtte üçünden fazlasını kaynakların oluşturduğu Brunei’de kişi başına 20 metrik tondan fazla CO₂ salınıyor. Kanada’da bu rakam 15’e yakın, Peru’da ise 2 civarında. Son beş yılda, 30 ekonomiden sadece 13’ü ticaretindeki doğal kaynakların payını azalttı; diğer 17’si ise bu payı artırdı. Yakından incelenen dokuz ekonomiden yedisinde kişi başına emisyonlar arttı.
Raporun ana fikrini tekrarlamakta fayda var: Anlaşmalar, şirketlerin sınırda uyması gereken kuralları belirleyebilir, ancak petrol, gaz veya madenleri bir yerden başka bir yere taşıyamaz ya da bir kaynak ihracatçısını imalatçıya dönüştüremez. Coğrafya ve doğal kaynaklar hâlâ sınırları belirliyor.
Rapor, tam tersi bir hataya da düşmüyor. Kamboçya, çevre alanında 17. sıradan üçüncü sıraya yükseldi; bunun başlıca nedeni, yenilenebilir enerji kaynaklarının artık ülkenin enerjisinin yarısından fazlasını karşılamasıdır. Ancak yazarlar, yoksul olmanın çevre dostu olmakla aynı şey olmadığı konusunda uyarıyor.
Az tüketen ve üreten ekonomiler, kimse sürdürülebilir olmayı bilinçli bir tercih olarak benimsememiş olsa bile yüksek puan alıyor. Daha iyi bir örnek, yoğun nüfuslu, zengin ve enerji yoğun bir ülke olan Singapur’dur. Singapur, ekonomik alanda birinci olduğu aynı yıl, çevresel alanda dokuz sıra yükseldi. Bu bir tercihti, sadece yoksulluğun bir sonucu değildi.
Piyasaların yeniden doğallaştırılmasıyla ilgilenen okuyucular için en önemli soru, standartların bir yerden diğerine nasıl yayıldığıdır. Cevap, giderek tek taraflı hale gelmektedir.
Örneğin, AB’nin Karbon Sınır Ayarlama Mekanizması’nın ana aşaması Ocak ayında başladı. Artık çelik, çimento, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojen ithalatçıları, ürünlerindeki emisyonları hesaba katmak zorundadır ve 2027’den itibaren aradaki farkı ödeyeceklerdir.
Sırada AB’nin ormansızlaşma kuralları var. Hiçbir ticaret ortağı bu kuralları önceden kabul etmedi. Bunun yerine, büyük bir pazar giriş koşullarını belirledi ve orada satış yapmak isteyen herkes buna uyum sağlamak zorunda kaldı. Yazarlar, Asya, Afrika ve Latin Amerika’daki ülkelerin bunun iklim politikası kılığına girmiş korumacılık olduğunu şikayet ettiklerini belirtiyorlar. Ancak bunun her ikisi de olabileceğine dikkat çekiyorlar: bu kurallar emisyonları gerçekten azaltabilirken, aynı zamanda halihazırda pazarda bulunan üreticilere de yardımcı olabilir.
Bu, her ticaret bakanının ve tedarik müdürünün dikkate almasını istediğim noktadır.
Sürdürülebilirliği kanıtlamanın maliyeti büyük ölçüde sabittir. Bir çelik sevkiyatındaki karbonu ölçmek ya da bir çuval kakaonun kaynağını çiftliğe kadar izlemek, ister 1.000 ton ister sadece 10 ton sevk edilsin, maliyeti hemen hemen aynıdır. Büyük ihracatçılar danışmanlar tutabilir ve bu maliyeti karşılayabilir. Küçük üreticiler ise bunu yapamaz, dolayısıyla piyasadan çekilirler.
Raporda da belirtildiği gibi, ormanları ve işçileri korumayı amaçlayan kurallar, ticaretin en büyük üreticiler arasında yoğunlaşmasına yol açabilir; bu da kalkınmanın tam tersidir.
Bu, kurallara karşı çıkmak için bir neden değil, piyasa tasarımındaki bir sorundur ve rapor bu farkı ortaya koymaktadır. Eskiden Sime Darby Plantation Berhad olarak bilinen Malezyalı palmiye yağı üreticisi SD Guthrie, Avrupa’nın ormansızlaşma yönetmeliğine karşı mücadele edebilir ya da Avrupa’ya satışını durdurabilirdi. Bunun yerine şirket, her bir plantasyonu haritalandırdı, uydu verilerini kullanarak 100.000 hektardan fazlasını kontrol etti ve düzenlemeler yürürlüğe girmeden önce Rotterdam ve Birleşik Krallık’a kurallara uygun yağ sevk etti. Ardından izlenebilirliği Papua Yeni Gine ve Solomon Adaları’ndaki 17.000’den fazla küçük çiftçiye genişletti. Uyum, sadece bir maliyet değil, bir ürün haline geldi.
Buradaki kilit nokta, küçük çiftçilerin sürece dahil olmalarına yardımcı olmak için birinin masrafları karşılamış olmasıdır. Bunun başka yerlerde de gerçekleşip gerçekleşmeyeceği, büyük alıcıların ve kalkınma finansmanı kaynaklarının uyum kapasitesini yatırım yapmaya değer bir altyapı olarak görüp görmemelerine bağlıdır. Bir piyasayı yeniden doğaya uygun hale getirmek için, sadece tepedeki değişikliklerle yetinmek yerine temelleri desteklemek gerekir.
İlk olarak, 100 puanlık “mükemmel” puana dikkat edin. Puanlar, en üst sıradaki ekonominin 100, en alt sıradakinin ise sıfır alacağı şekilde ayarlanır. Bu, Birleşik Krallık’ın mükemmel bir 100 puan aldığı, Papua Yeni Gine’nin ise 0,00 puan aldığı anlamına gelir. Bu sadece Birleşik Krallık’ın bu grupta lider olduğunu gösterir; İngiliz ticaretinin tamamen sürdürülebilir olduğu anlamına gelmez. İnsanlar bu rakamı paylaştıklarında bu fark gözden kaçabilir. Göreceli sıralamalar yararlıdır, ancak nihai hedef değildir.
İkincisi, okyanuslar ne olacak? Rapor, balıkçılık sübvansiyonlarının en zorlu ticaret sorunlarından biri olduğunu belirtiyor, ancak çevresel sütun balıkçılık göstergesini içermiyor. Balıkçılık istatistiklerinin gerçeklikten ne kadar farklı olabileceğine dair öğrendiklerimi göz önünde bulundurursak, bu eksiklik önemlidir.
Üçüncüsü, bu yükü ölçebilir miyiz? Yazarlar, sürdürülebilir ticaretin, kuralların bunlarla başa çıkma imkânı en az olanları ne zaman etkilediğini fark edecek birine ihtiyaç duyduğunu belirtiyor. Bir ülkenin ihracatçılarının ne kadarının iddialarını kanıtlayacak maddi güce sahip olduğunu gösteren bir uyum maliyeti göstergesi, Endeks’in bunu kendi başına takip etmesini sağlayacaktır.
Rapor çarpıcı bir sonuçla sona eriyor: Başarılı olacak ülkeler, sürdürülebilirliği kendilerine dayatılan bir maliyet olarak görmeyi bırakıp, onu sattıkları bir ürün ve 2050’de de satacak bir şeylerinin olmasının nedeni olarak görmeye başlayan ülkeler olacaktır.
