Can Baydarol - Uluslararası nakliyecilerin bitmeyen çilesi “kotalar” ve çözü
Uluslararası nakliyecilerin bitmeyen çilesi “kotalar” ve çözümü
Can Baydarol
Bir önceki yazımızda genelde dış politikada, özelde Türkiye-AB ilişkilerinde etken olma, edilgen olma olgularını tartışma çabası göstermiştik. Türkiye’nin özellikle AB ile ilişkilerde edilgen olduğunun da altını çizmiştik.
Bu durumu en net şekilde gümrük birliği ilişkimizde görmekteyiz. Bu noktada tarihten küçük bir hukuk notu düşmek gerekiyor.
Yıl, yanlış hatırlamıyorsam, 1978. O tarihteki adı AET (Avrupa Ekonomik Topluluğu) olan AB ve Yunanistan arasında tam üyelik müzakereleri başlamış. Yunanistan vatandaşı bir tüccar kendisine karşı ayrımcılık yapıldığı iddiasıyla Avrupa Toplulukları Adalet Divanı'na (ATAD) kadar uzanacak bir dava açıyor. Gerekçesi: “Yunanistan AET’nin ortak üyesi ve tam üye olmak için müzakere ediyor, bana karşı yapılan bu haksız ayrımcılığa son verilsin.”
ATAD’ın kararı mealen şu şekilde: “Tam üyelik koşullarından yararlanabilmek için müzakerelerin tamamlanmış olması ve tam üyelik antlaşmasının yürürlüğe girmesi gerekir. O tarihe kadar ortak üyelik statüsü uygulanır. Bu statüye göre bir ortak üye ile aynı bir tam üye ile olduğu gibi ilişkiler geliştirilebilir. Ancak üç istisna vardır. Ortak üye AET karar alma masasına oturamaz, AET hukuk sisteminde yer alamaz, AET bütçesine katılımcı ya da yararlanıcı olarak taraf olamaz.”
Yunanistan için yaklaşık 50 yıl önce yapılan bu hukuki belirleme bugün bizim için de geçerlidir. O tarihte Atina Anlaşması ile ortak üye statüsünde olan Yunanistan 1 Ocak 1981 tarihinde tam üyeliğe terfi edecek, diğer bir ifadeyle edilgenlikten etkenliğe geçecek, biz ise 1963 Ankara Anlaşması anlamında ortak üyeliğe, diğer bir ifadeyle edilgenliğe devam edecektik. Yine diğer bir ifadeyle, ATAD’ın yukarıda mealen yer verdiğimiz kararı bugün için bizi hâlâ bağlıyor.
Gelelim gümrük birliğine. Gümrük birliği üye devletler arasında tarife engelleri (gümrük vergileri - gv-, gümrük vergileri ile eş etkili vergiler -gvev) ve tarife dışı engelleri (miktar kısıtlamaları ya da kotalar, miktar kısıtlamaları ile eş etkili önlemler - mkeö) yasaklayan, üçüncü ülkelere karşı da ortak bir ticaret politikasının uygulanmasını gerektiren bir yapıdır. Türkiye-AB gümrük birliği ilişkisindeki temel sorun da “ortak ticaret politikası” olgusundan çıkmaktadır. Üçüncü ülkelere karşı ticareti düzenleyen bu politika başlığı bir ortak karar masasını, bu kararların oluşturduğu bir hukuk yapısını ve nihayet politikanın yürütülmesine bağlı olarak bir bütçeyi beraberinde getirir ki; Türkiye ortak üye olduğu sürece gümrük birliğinin asli tarafı olamamıştır. Diğer bir ifadeyle, kendine özgü (sui generis), Türkiye’nin gümrük alanı ile AB’nin gümrük birliği arasında tarifi zor bir gümrük birliği ilişkisi oluşmuştur.
İşte bu kendine özgü durum bugün genelde Türk dış ticaretine (üçüncü ülkelerle AB’nin yaptığı Serbest Ticaret Anlaşmalarına -STA- otomatik olarak uyamamaktan ötürü haksız rekabet koşulları ile karşı karşıya gelme), özelde ise uluslararası taşımacılık sektörüne olumsuz yansımaktadır.
Taşımacılık konusunda ise ilk yapılması gereken saptama, taşımacılığın başlangıç anından itibaren gerek AET Kurucu Antlaşması'nda, gerekse o antlaşmanın uzantısı niteliğindeki Ankara Anlaşması'nda gümrük birliği kapsamında yer almaması, hizmetler başlığı altında düzenlenmesidir. Bu durum mallar serbest dolaşırken, malları taşıyanların çeşitli engellerle karşılaşabilmesi gibi çelişkili sonuçları beraberinde getirecekti ve hâlâ da getirmeye devam ediyor.
Taşımacılık alanında AB geneli yerine üye devletlerin her biriyle karşılıklı ikili müzakerelerle her yıl kaç aracın onların ve bize ait karayollarını kullanarak geçiş yapabileceği belirlenmekte. Bunun için geçiş belgeleri düzenlenmekte, belgeler yetmediğinde de ilave ücretli belgeler gündeme gelmekte.
Yaklaşık dokuz yıl önce İstanbul Lojistik firması bu ücretli belgelere itiraz ederek Macaristan’a karşı bir dava açtı. Davanın kabul edilebilmesi için bizim de dahlimiz olduğu üzere malı taşıyandan değil, taşınan maldan yola çıkıldı. Diğer bir ifadeyle, nesne ile öznenin yer değiştirilmesi söz konusu oldu. Ana argüman, taşıyan kamyondan alınan geçiş belgesi ücretinin sonuçta taşınan mala yansıdığı, dolayısıyla bu uygulamanın gümrük vergisi ile eş etkili vergi olduğu şeklindeydi. Macar mahkemesi AB hukuku kurallarına uygun olarak konuyu Avrupa Adalet Divanı’na soru olarak havale etti ve Divan İstanbul Lojistiği haklı buldu. Sonuçta geçiş belgelerinden ücret alınması yasaklandı.
Ancak kota sorunu ortadan kalktı mı? Hayır. Belki işin ücretli kısmı kalktı, kalkmasına da, hâlâ kısıtlamalar devam ediyor. Bu kısıtlamalar, esas itibarıyla miktar kısıtlamalarına yol açtığı oranda, yine gümrük birliğine aykırı şekilde bir tür tarife dışı engel, diğer bir ifadeyle miktar kısıtlamasına eşdeğer etkili önlem olarak devam ediyor. Bunlara karşı yeni davalar açılabilir mi? Maliyetler göze alındığında biraz zor gözüküyor ama imkânsız değil.
AB ile ilişkilerimizdeki “etkenlik – edilgenlik” sorunu, bu yazı dizisinin ilk tartışma konusuydu. Bugüne kadar yaşadığımız pek çok sorunun AB’nin karar masasında yer almamaktan kaynaklandığını, diğer bir ifadeyle tam üye olmadan mevcut sorunları ortadan kaldırmanın kolay olmadığını vurgulamaya çaba göstermiştik.
Peki, bugün için tam üyelik hayal mi? Görünüşe bakıldığında çok ümitli olmaya gerek yok. Türkiye’nin demokrasi karnesi, hukuk karnesi, basın özgürlüğü karnesi, vs. kırıklarla doluyken Türkiye’yi sistemde görmek istemeyenlerin farklı bahaneler üretmelerine gerek yok. Hani biz kötüyüz de onlar sütten çıkmış ak kaşık mı? Kesinlikle hayır, samimi olsalar, en çok eleştirdikleri fasıllardan biri olan insan hakları ve demokrasi başlığını müzakereye açarlarsa, bu bağlamda söylemleri daha fazla ciddiye alınırdı.
Tam üyelik hedefinden vazgeçilebilir mi? Bu soruya da yanıtımız hayır. 963 Ankara Anlaşması'ndan tam üyelik siyasi hedefini çıkardığınızda, ortada Ankara Anlaşması ve bu anlaşmaya dayalı olarak yapılan her şey baştan itibaren kadük kalır. Sadece taşımacılık değil, diğer bütün sorunların çözülmesi için Gümrük Birliği’nden vazgeçip AB ile bir Serbest Ticaret Anlaşması (STA) yapmak mümkün mü? Bu seçeneğin de Ankara Anlaşması'nın sonu anlamına geleceğinden pek olası gözükmüyor.
Kota ve vize sorunları için hukuk yoluna gidilebilir mi? Özellikle elimizde kazanılmış olan “İstanbul Lojistik” davası varken, evet denenebilir. Ancak hemen belirtelim, üye devletlerin taleplerinden illallah diyen Komisyon bu davada bizi desteklemiş ve kazanılmasında büyük pay sahibi olmuştu. Ancak söz konusu yine kazanmamızı gerektiren miktar kısıtlaması ile eş etkili önlem davasında Komisyon sözcüsü “yakında Türkiye ile gümrük birliğinin güncellenmesi müzakerelerine başlayacağız, bunu da Türklere kazandırırsak al-ver ilişkisinde elimizde bir şey kalmaz!” mealinde konuşmuş, dava aleyhimize sonuçlanmıştı. Diğer bir ifadeyle, Avrupa Adalet Divanı'nı da (Lüksemburg) mutlak hukukun temsil edildiği bir mercii olarak görmemekte yarar var. Dolayısıyla hem pahalı hem de riskli bir süreç olduğunun altını çizmekle yetinelim.
Sorunların kökten çözümü için gümrük birliğinin güncellenmesi bir yöntem olabilir mi? 2014 tarihli Avrupa Komisyonu tarafından Dünya Bankası'na hazırlatılan etki analizi doğrultusunda yaklaşık 10 yıldır gündemde olan “gümrük birliğinin güncellenmesi” konusunda bugüne kadar maalesef yol alınamadığı bir gerçek. Hele “made in Europe”, “made with Europe” kavramları ile Türkiye’de üretim yapan pek çok AB menşeli sanayinin yanı sıra özellikle otomotiv sanayii bunca tehdit altındayken güncelleme tek çıkış yolu gibi gözüküyor. Peki, güncellemenin önündeki engeller ne? Son COP 31 Zirvesi sırasında Komisyon temsilcisinin Kıbrıs şartını öne sürmesini çoğumuz “ahlaksız teklif” olarak değerlendirdik. Ancak sürekli vurgu yaptığımız etkenlik-edilgenlik ilişkisinin açıkça sergilenmesiydi.
Diyelim ki AB hadi güncelleme müzakerelerine başlayalım dese, Türkiye olarak bu işe gönüllü olacak mıyız? Getirdikleri teknik koşul, kamu ihalelerinin karşılıklı serbest bırakılması. Siyasetimizin finansmanında ciddi bir pay sahibi olan, Kamu İhaleleri Kanunu'nu 200’den fazla değiştiren Türk siyasetçisi bu işe rıza gösterir mi? Ciddi endişelerimiz olduğunu belirtelim.
Yine diyelim ki her şey yolunda gitti, güncelleme müzakereleri başladı. Bu noktada çıkacak temel soru ne zaman bitecek ve bu satırlarda paylaştığımız taşımacılık sektörünün bütün sorunlarına çözüm bulmuş mu olacak? Taşımacılık kotaları ile ilgili belki evet. Sektörün “hizmetlerin” de gümrük birliğine dahil edilmesi ya da AB ülkeleri ile tek tek müzakere yerine Avrupa Komisyonu ile yıllık bazda makul bir kota düzeyi anlaşması yapılması sorunun çözülmesi için yeterli olabilir. Ancak bu çözümün uzun yıllar alabileceğini ve şoför vizeleri ile ilgili bir çözüm getirmeyeceğini de kabul etmek gerekir.
Vize meselesine gelince… Bütün Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarına Schengen vizesinin kaldırılması için yapılan çalışmalar 10 yılı aştı. Başta 72 kriter getirilmişti, Türkiye bunların 66’sını yerine getirdi. Son 6 kriterde tıkanıklıkla karşı karşıya geldi. Son olarak, Avrupa Parlamentosu raportörü Amor’un mealen ifadesiyle Türkiye özellikle “terörle mücadele yasasını” değiştirmediği sürece vize serbestisinden yararlanamayacak. Peki diyelim ki terörle mücadele yasası dahil son altı kriter yerine getirilse, vatandaşlarımız için Schengen vizesinin kaldırılması gerçekçi mi? Ekonomimiz bunca zorlukları yaşar ve özellikle gençlerimiz fırsatını bulsak da kapağı yurt dışına atsak diye düşünürken; pek çok üçüncü ülke vatandaşına Türkiye Cumhuriyeti pasaportu verdiğimiz ortamda maalesef gerçekçi gözükmüyor. Diğer ifadesiyle kalan 6 kriteri yerine getirsek de muhakkak bir yeni bahaneler silsilesiyle karşılaşacağımız düşüncesindeyim.
Peki, şoförler için bir ayrıcalık yapılabilir mi? Galiba bu imkânı 2016 yılında ıskaladık. Türk diplomasisinin ısrarlı talepleri doğrultusunda bazı meslekler için vize kolaylığı vermeye sıcak bakan Avrupa Komisyonu’nun bu yaklaşımı, dönemin başbakanı Davutoğlu’nun “ya hep ya hiç!” çıkışıyla hayata geçmeden sonuçlandı. Elimizde koskocaman bir “hiç” kaldı. Bu yol yine zorlanabilir mi? Belki.
Bu noktada şoförler için istenilen düzenlemelerin nasıl dile getirildiğine yakından bakalım.
Başlıca talep, esas itibarıyla özel bir statünün tanınması. Gemi adamları, uçuş personeli gibi farklı taşımacılık modlarına tanınan özel statünün, yaptığı iş karayolu taşımacılığı yapan şoförler için de geçerli olması. Bu talebin bugüne kadar karşılık bulmadığı gibi giderek daha da kısıtlayıcı hale geldiğini kabul etmek gerekir.
Eğer birinci talep kabul görmüyorsa, ikinci talep de AB’de kalış sürelerini düzenleyen Schengen takviminin şoförler için esnetilmesi. Daha önceki yazımızda da belirttiğimiz gibi, özellikle Bulgaristan ve Romanya’nın Schengen alanına katılmasının ardından 90 gün yetmemekte, araca el konulurken şoför uygunsuz biçimde sınır dışı edilmekte ve kara listeye alınabilmektedir.
AB tarafı bu noktada da etken taraf rolünü sürdürmeye devam etmekte.
Bu arada bazı okurlarımdan gelen, özellikle yeşil pasaport hak sahiplerine, örneğin polislere ya da 4'üncü dereceye kadar yükselmiş memurlara taşımacılık yaptırılması. Bunu öne süren vatandaşlarımıza uluslararası taşımacılık yapan şoförlerin çok ciddi eğitim süreçlerinden geçtiklerini ve özellikle yakın bir gelecekte gri pasaporta olduğu gibi yeşil pasaporta da vize getirebileceklerini hatırlatmakta yarar var. Umarım diplomatik pasaporta da vize uygulamasını düşünmezler.
Peki vize alma zorluğu, kısıtlı vize süreleri ve alınan vize ücretleri için dava yoluna gidilemez mi? Dava hangi mahkemede hangi gerekçeyle açılacak, açılan dava Avrupa Adalet Divanı'na nasıl taşınacak gibi sorular şu an için cevapsız sorular niteliğinde.
Bu görüntü altında edilgenlik bir kader mi? sorusuna da cevap bulmak zorundayız. AB’nin yaşadığı güçlükler ve Türkiye’ye duyulan ihtiyaçlar ortada. Hani 3 Ekim 2005 müzakere çerçeve belgesinde ifade ettikleri şekliyle, “müzakereler tam üyelikle sonuçlanmasa bile, Türkiye AB limanına demir atmalıdır…” noktasındalar.
Özellikle Rusya tehdidine karşı Türk savunma sanayisine ve Türk askerine duydukları ihtiyaç, yanı sıra enerji arz güvenliği ve tedarik zincirinin güvenliği meseleleri başlıca kaygılarını oluşturuyor. Bunlardan tedarik zinciri meselesi doğrudan değerlendirdiğimiz lojistik sektörünü ilgilendiriyor. Özellikle birkaç yıl önce yaşanan pandemi sırasında çok kırılgan hale gelen tedarik zinciri zaten zorda olan Avrupa ekonomilerinin kabusu olmuş, Avrupa Komisyonu sorunun giderilmesi için taşımacıların üstündeki engellerin kaldırılması gereğini sıklıkla vurgulamıştı.
İşte tam bu noktada Türkiye’nin coğrafi konumu AB için büyük önem taşıyor. Kuzeyde Rusya-Ukrayna savaşı, güneyde İsrail-Filistin-İran savaşı ve Hürmüz’de yaşananlar tedarik zinciri için en güvenli güzergâhı Türkiye’nin merkezinde yer alan orta kuşağa kaydırıyor.
Peki biz bu noktada sürdürülebilir tedarik zinciri için etken konumda mıyız? Bence evet. Sürdürülebilirlik için Türkiye’nin yapabileceği kısıtlamalar AB ülkelerinin uykularını kaçıran unsurlardan bir tanesi. İşte tam bu noktada karşılıklı çıkarlar bağlamında yeni bir müzakere stratejisine ihtiyaç var gibi. Uluslararası ilişkilerin temel kuralı olan mütekabiliyeti yeniden hatırlayalım. Bu kural doğrultusunda bize vize uygulayana biz de uygularız demek, ekonomimizin turizm beklentileri nedeniyle neredeyse imkânsız. Peki sadece şoförlere mütekabiliyet uygulasak, yani Türkiye’ye ya da Türkiye üzerinden taşımacılık yapan AB işletmelerinin şoförlerine vize uygulasak, bir sonuç alabilir miyiz?
Aynı sürelerde vizenin sorunu çözmeyeceği de aşikâr. Türk şoförü Avrupa yollarında ortalama 10-15 günlük sefer yaparken, Bulgar ya da Romen şoförün Türkiye’de kalış süresi 3-4 günü geçmiyor. Bu durumda çok kısıtlı süreli ve pahalı şoför vizeleri acaba her tür bir sonuç doğurur? Uygulamasak bile “kazan/kazan” ilişkisi doğrultusunda dile getirmekte yarar olabilir.
Nihayet savunma ve enerji konuları her ne kadar başat aktörler gibi bundan sonraki kısa vadeli müzakerelerin ana başlıkları gibi dursa da, taşımacılığın temel sorunlarının da bizim açımızdan hayati olduğu öne çıkarılarak müzakere paketine dahil edilebilir.
