Etken misiniz, edilgen mi?

Can Baydarol

Uzun süredir konuşmacı olarak toplantılarda kendimi ifade edemiyordum. Son 15 gün içinde önce Ankara’da kurucu üyesi olduğum Avrupa Birliği ve Küresel Araştırmalar Derneği (ABKAD) tarafından düzenlenen gümrük birliğinin 30. Yılını değerlendirme toplantısında, ardından yirmi yılı aşkın yönetim kurulu AB danışmanlığını yaptığım Uluslararası Nakliyeciler Derneği (UND) bünyesinde gerçekleştirilen toplantıda kendimi ifade etme şansı buldum. Bu vesile ile her iki kuruma da müteşekkir olduğumu ifade edeyim.

Toplantılardaki konuşma konusu aynıydı. Gümrük birliğinin son dönemini tesis eden 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı’ndan (OKK) bu yana otuz yıl geçmiş ama ticaretin olmazsa olmazını oluşturan taşımacılık sektöründeki engeller bir türlü giderilememiş, ne yapmak lazım? Engel denilince de kaşımıza çıkan iki büyük başlık:

• Taşımacılık kotaları
• Taşımacılık yapan şoförlere uygulanan Schengen vizeleri ve süreleri

Öncelikle hemen belirtelim. Konular 30 yıldan çok daha öncesine uzanıyor.

Gümrük birliği dendiğinde benim hafızamda kaldığı kadarıyla başlangıç noktası 1/95 sayılı OKK değil, 1963 Ankara Anlaşması’nın geçiş dönemini düzenleyen Katma Protokol’ün yürürlüğe girdiği tarih olan 1 Ocak 1973 baz alınmalı. Hatta uygulamanın Protokol’ün imzalandığı 1971 yılının Kasım ayı itibarıyla asimetrik olarak başladığı düşünülürse, 55 yıllık bir gümrük birliği olgusundan söz etmek mümkün. Asimetriyi açalım: o günkü adı ile AET Türkiye’ye karşı sanayi ürünlerinde uyguladığı gümrük vergilerini (gv), gümrük vergileri ile eş etkili vergileri (gvev), miktar kısıtlamalarını (mk ya da kotalar) ve miktar kısıtlamaları ile eş etkili uygulamaları (mkeu) hemen kaldırırken (daha sonra tek istisna tekstil ürünleri için gönüllü kısıtlama adı ile olacaktı), Türkiye’nin karşıt yükümlülüklerini yerine getirmesi takvime bağlanacaktı. Bizim 30. yıl dediğimiz esas itibarıyla Türkiye’nin karşıt yükümlülüklerini yerine getirme tarihi olarak ele alınan 1 Ocak 1996’dır.

Neyse, bu kadar gümrük birliği ile ilgili tarih referansı yaptıktan sonra, sorunların kaynağını yine tarihi süzgecin bir başka noktasından ele alalım. Yanlış hatırlamıyorsam, değerlendirmesi yaklaşımlarımda bana büyük oranda yol gösteren Prof. Dr. Ersin Kalaycıoğlu ile Anadolu’nun bir şehrinde aynı panelde konuşmacıydık. Ersin Hoca Türk Devletinin ana hedefinin o sıradaki ismiyle Avrupa Topluluklarına tam üyelik olduğunu, ama devleti yöneten ya da yönetmeye aday siyasi partilerin aynı görüşte olmadıklarından büyük sorunlar yaşandığının altını çizmişti. Bu çerçevede Ecevit’in CHP’si “onlar ortak biz Pazar!”, Türkeş’in MHP’si “Türkün Türk’ten başka dostu yok!”, Erbakan’ın MSP’si “onlar Hristiyan, biz Müslüman!” derken Demirel’in AP’si “biz daha bebek sanayiiyiz, bizi yutarlar!” endişesini taşıyordu.

Bu ideolojik algı çerçevesinde 1978 yılında Türkiye’ye benim de gençlik yıllarımda en azından sohbet etmek imkânı bulduğum iki önemli isim Türkiye’ye gelip, o sırada hükümetin başında olan Ecevit ile temasa geçip, “Yunanistan tam üyelik başvurusu yaptı, siz de yapın!” teklifini getireceklerdi. İsimlerden bir tanesi eski Belçika Başbakanı Leo Tindemans, diğeri ise Komisyon’un Genel Sekreteri, İzmir doğumlu Fransız bir Levanten ailenin çocuğu olan Emile Noel’di. Her ikisine de sormuştum “Samimi miydiniz?” diye. Her ikisi de biraz kaçamak cevap verip, “Yok canım, sizi bahane gösterip, Karamanlis’in hamisi olan Fransa Devlet Başkanı Valéry Giscard d’Estaing’in önünü kesip, Yunanistan’ın tam üyeliğinin önünü kesmek istemiştik!” demişlerdi.

Evet, dönemin Başbakanı Ecevit “Onlar ortak, biz Pazar!” sloganının etkisiyle Yunanistan’ın tam üyeliğinin önünü açan lider olarak tarihteki yerini alacaktı.

Yukarıda bahsettiğimiz Tindemans 1975 yılında çok vitesli Avrupa projesini ortaya koymuş, Yunanistan’ın tam üyeliğini engelleyemezse, Türkiye’yi de aynı doğrultuda bir esnek entegrasyonun parçası olarak düşünmüş de olabilir. Toprağı bol olsun, artık sorma şansımız yok.

Peki, Tindemans ve Noel’in önerilerini ıskalayınca ne oldu?    

Yunanistan 1 Ocak 1981 tarihinde AET’nin tam üyesi oldu. Her ne kadar 1978 yılında çıkartılan bir AET tüzüğü (reglement/regulation) Yunanistan’ın tam üyeliği AET’nin Türkiye ile kuracağı ilişkileri etkilemez mealinde bir kural getirildiyse de, Yunanistan bu tarihten itibaren artık etken hale gelmiş, Avrupa’nın karar alma masasında yerini almıştı. Bu tarihten başlayarak Türkiye ile ilişkileri bloke eden, bütün karar alma süreçlerini bloke etme tehdidiyle 1 Mayıs 2004 tarihinde Ada’nın bütününü temsil etmek üzere Kıbrıs’ın AB üyeliğini sağlayan ülke konumuna geldi.

Günümüzdeki adı ile AB tam üyelik sürecinde yer alamadığı için AB karar alma masasında olmayan ülkemiz ise o günden bugüne edilgen konumunu devam ettiriyor. Dış politikanın hata kaldırmadığı, etken olmak ile edilgen olmak arasındaki farkın farkına varılamaması hallerinin gelecek nesiller üzerinde ne tür sorunlar doğurabileceğinin hesaplanamadığı gerçeğini yaşamaya devam ediyoruz.

Taşımacılık kotaları ve şoför vizeleri konusunu bir sonraki yazımızda, çizmeye çalıştığımız bu çerçeve içinde değerlendirmeye devam edeceğiz.